Kimningdir yutugʻini eshitganda odamlar koʻpincha bir xil soʻzni ishlatadi: omadi kelibdi. Bu soʻz tinglovchiga qulay. Agar natija omaddan kelgan boʻlsa, unda biz ham qila olmaganimiz uchun aybdor emasmiz. Omad bir odamga kulib boqqan, bir odamga kulmagan, vassalom.
Matematikadan xalqaro medal olgan Xonzodaxon Sodiqova esa bu qulay izohdan boshlanishi bilan voz kechadi.
Muvaffaqiyat tasodif emas, balki har kuni takrorlanadigan mehnat, intilish, sabr va qatʼiyat natijasidir.
Jumlada toʻrt soʻz sanalgan, ammo eng muhimi ulardan oldin turadi: «har kuni takrorlanadigan». Mehnat, intilish, sabr, qatʼiyat — bu soʻzlarni hamma ishlatadi. Takrorlanish sharti esa ularni qattiqroq qiladi. Bir kun jiddiy ishlash qiyin emas. Yigirmanchi kun, hech kim koʻrmayotganda, natija hali koʻrinmaganda xuddi shu ishni yana qilish — mana bu boshqa gap.
Matematikani oʻrganishning oʻzi shu haqiqatga juda yaqin. Sport mashgʻuloti kabi u ham ogʻir emas, muntazam ishni talab qiladi. Bir kechada oʻrganib boʻlmaydi, chunki har bir mavzu oldingisiga tayanadi. Bugun oʻtkazib yuborilgan qadam ertaga boshqa mavzuni ham qiyinlashtiradi. Ehtimol, shu sababli bu shior aynan matematika bilan shugʻullangan odamdan chiqqandir.
Nurobod qoʻrgʻoni
Xonzodaxon 2008-yil 2-noyabrda Toshkent viloyatining Ohangaron tumanida tugʻilgan. Hozir ham shu tumanda, Nurobod qoʻrgʻonida yashaydi. Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida tahsil oladi. Asosiy yoʻnalishlari marketing, iqtisodiyot, matematika va xorijiy tillardir.
Poytaxtga juda yaqin, ammo poytaxt boʻlmagan joyda yashash oʻziga xos holat. Shahar imkoniyatlari uzoq emas, lekin ularga yetish uchun qoʻshimcha vaqt va kuch kerak boʻladi. Bunday joyda oʻsgan oʻquvchi uchun kun tartibida yoʻl ham alohida oʻrin tutadi. Bu Xonzodaxon haqidagi maxsus maʼlumot emas, umumiy kuzatuv, ammo uning shiorini anglashga yordam beradi. Har bir imkoniyatga bir qadam koʻproq yurish kerak boʻlgan joyda, takrorlanadigan mehnat soʻzi oʻzining toʻliq maʼnosiga ega boʻladi.
SEAMO: raqamlar chegara bilmaydi
Xonzodaxonning eng yorqin natijasi SEAMO X xalqaro matematika olimpiadasi bilan bogʻliq. U respublika bosqichida bronza medalini olgan. 30 dan ortiq davlat vakillari qatnashgan xalqaro bosqichda esa «Merit Medal» — Munosiblik medali sohibasi boʻlgan.
Xalqaro olimpiadalarning alohida bir jihati bor. Matematika tili deyarli hamma joyda bir xil. Tenglama tarjima talab qilmaydi. Boshqa davlatdan kelgan tengdoshing boshqa tilda gapirishi, boshqa darslikdan oʻqishi mumkin, ammo bitta masala oldida ikkovingiz bir xil holatdasiz. Shu sababli bunday bellashuv oʻquvchiga oʻz oʻrnini dunyo miqyosida koʻrish imkonini beradi.
Ohangaron tumanidan chiqib shunday davraga kirish oʻz-oʻzidan foydali tajriba. Oʻquvchi oʻz maktabida kuchli boʻlishi mumkin, lekin xalqaro bosqich oʻlchovni oʻzgartiradi. U yerda chegarani his qilish ham, oʻsha chegara kengayishi mumkinligini tushunish ham muhim.
Shuni ham aniq aytish kerak: «Merit Medal» birinchi oʻrin emas, u munosib natija uchun beriladigan eʼtirof. Bu farqni aniq aytish medalning qiymatini kamaytirmaydi. Aksincha, shu darajaga yetish uchun qancha mashq kerakligini bilgan odam uning haqiqiy qadrini tushunadi. Natija oshirib aytilmaganda ham oʻz kuchini saqlaydi.
Uch sertifikat, uch fikrlash usuli
Xonzodaxonning Milliy sertifikatlari ham uning qiziqishlar doirasini koʻrsatadi: matematikadan B, ingliz tilidan B2, ona tilidan C+. Bu fanlar birgalikda marketing uchun yaxshi poydevor boʻla oladi.
Matematika hisob-kitobni oʻrgatadi: reklamaga sarflangan pul qaytdimi, qaysi mijozlar guruhi qancha foyda beradi, narxni oʻzgartirish sotuvga qanday taʼsir qiladi? Zamonaviy marketing juda koʻp raqam bilan ishlaydi va uni tushunmagan odam oʻz ishini baholay olmaydi. Ona tili esa boshqa tomonni yopadi: reklama matni, mahsulot nomi, xaridorga aytilgan gap. Xaridor koʻpincha raqamni emas, soʻzni eslab qoladi. Ingliz tili esa sohadagi yangi bilimlar va xalqaro tajribaga eshik ochadi.
Odatda bu ikki tomon bir odamda kamdan-kam uchrashadi. Raqamni yaxshi koʻrgan odam soʻzdan qochadi, soʻz sevgan odam jadvaldan qochadi. Marketing esa ikkalasini ham talab qiladi.
Uch tilda bir odam
Xonzodaxon oʻzbek, ingliz va turk tillarida erkin muloqot qila oladi. Status satrida u poliglot sifatida koʻrsatilgan. Bu tillar kombinatsiyasining oʻzi marketing nuqtayi nazaridan ham qiziq.
Ingliz tili global bozor bilan muloqot tilidir. Turk tili esa boshqacha yoʻl ochadi: oʻzbek tiliga yaqin boʻlgani uchun ham oʻrganish oson boʻlishi mumkin, ayni paytda Turkiya bilan savdo-iqtisodiy aloqalar keng. Oʻzbek tili esa albatta asosiy, chunki mahalliy xaridorni tushunish uning tilini bilishdan boshlanadi.
Til bilish marketolog uchun tarjima qilish qobiliyatidan koʻproq narsani bildiradi. Har bir tilda xaridor boshqacha gapiradi, boshqa narsaga kuladi, boshqa narsadan ranjiydi. Bir mamlakatda muvaffaqiyat qozongan shior boshqasida kulgili yoki noqulay eshitilishi mumkin. Bir necha tilda fikrlay oladigan odam bunday xatolarni oldindan seza oladi. Global brendlar tarixida bunday xatolar kam emas.
Marketing: sabr bilan oʻlchanadigan soha
Bugun Xonzodaxon marketing yoʻnalishiga diqqat qaratgan. Marketing koʻpincha reklama va shovqin bilan adashtiriladi. Aslida uning asosi tinglashda. Xaridor nima istaydi, nimadan qiynalayapti, nima uchun bir mahsulotni tanlab, ikkinchisini tanlamaydi?
Uning shiori marketing uchun ham ajoyib qoida boʻla oladi. Brend tasodifan qurilmaydi. Xaridorning ishonchi bitta reklama bilan emas, koʻp marta bajarilgan vaʼda bilan yigʻiladi. Har kuni bir xil sifat, har kuni toʻgʻri javob, har kuni oʻsha mahsulot. Bir yaxshi kampaniya odamlarni bir marta olib kelishi mumkin. Qayta kelishini esa kundalik ish taʼminlaydi.
Tashqaridan koʻrinadigan muvaffaqiyatli kampaniyalar ham koʻpincha uzoq tayyorgarlik natijasi boʻladi. Tomoshabin tayyor shiorni koʻradi, uning ortidagi tadqiqot, rad etilgan gʻoyalar va sinovlarni koʻrmaydi. Shu sababli marketing ichidagi odam uchun tasodif haqidagi gaplar kulgili eshitiladi.
Reja: yetuk mutaxassis
Xonzodaxonning kelajakdagi maqsadi marketing yoʻnalishini chuqur oʻzlashtirgan yetuk mutaxassis boʻlib shakllanish, Vatan iqtisodiyoti va jamiyat taraqqiyotiga hissa qoʻshish hamda yoshlarga oʻrnak boʻla oladigan yetakchi boʻlishdir.
Bu reja hali uzoqda turadi. Bugun u talaba, va bu sohada u qanday natijalarga erishishi hali aniq emas. Marketing mutaxassisi amaliy ishda shakllanadi: birinchi xatolarda, kutilganidek ishlamagan reklamada, tushunmagan mijozda. Matematika olimpiadasidagi tajriba bu yerda toʻgʻridan toʻgʻri ishlamaydi, lekin undan kelgan odat ishlaydi: bir yechim toʻgʻri chiqmasa, keyingisini sinab koʻrish.
Hududlarda oʻsayotgan kichik biznes uchun ham bunday mutaxassislar kerak boʻladi. Koʻp tadbirkor mahsulotini yaxshi ishlab chiqaradi, ammo uni qanday tushuntirishni bilmaydi. Mahalliy bozorni tushunadigan va zamonaviy usullarni biladigan mutaxassislar shu boʻshliqni toʻldirishi mumkin.
Yoshlarga oʻrnak boʻlish nima degani?
Xonzodaxonning maqsadi orasida yoshlarga oʻrnak boʻlish ham aytilgan. Bu soʻz koʻp tarjimayi hollarda takrorlanadi va shu sababli maʼnosi xiralashib qolgan. Uning shiori esa bu soʻzni aniqlashtiradi.
Agar muvaffaqiyat tasodif boʻlsa, undan oʻrnak olib boʻlmaydi. Omadni takrorlab boʻlmaydi. Agar u har kuni bajariladigan ishning natijasi boʻlsa, unda boshqa odam ham shu yoʻldan yurishi mumkin. Shu sababli omadga ishonmaslik faqat oʻzi uchun qoida emas. U boshqa yoshlarga ham umid beradi: bu qilinishi mumkin boʻlgan narsa.
Tuman maktabida oʻqiyotgan matematikani yaxshi koʻradigan qiz uchun xalqaro olimpiada uzoq orzu kabi koʻrinishi mumkin. Oʻz viloyatidan chiqqan namuna esa bu masofani qisqartiradi. U oʻsha natijaga olib borgan kundalik mashq borligini koʻrsatadi.
Matematik fikrlash marketologga nima beradi?
Marketing koʻpincha ijod bilan taqqoslanadi, va bu toʻgʻri. Ammo bugungi bozorda deyarli har bir qaror maʼlumotga tayanadi. Qaysi sarlavha koʻproq oʻqildi? Qaysi auditoriya xaridga yetib keldi? Qaysi kanalda pul behuda ketdi? Bu savollarga kayfiyat bilan javob berib boʻlmaydi. Ehtimol va statistika asoslarini tushungan odam kichik tasodifni qonuniyat deb oʻylab qolmaydi.
Oddiy misol bilan aytganda, bir reklamadan ikkita xaridor kelib, boshqasidan bitta kelgan boʻlsa, birinchisi yaxshiroq deb boʻlmaydi. Bunday xulosa uchun bu juda kam. Matematikaga oʻrgangan koʻz shu yerda toʻxtaydi va koʻproq maʼlumot soʻraydi. Xonzodaxonning shiorida tasodif inkor qilingani ham shu odatga qiziq bir mos kelish. U hayotda ham, ehtimol, kasbda ham tasodifni sabab deb qabul qilmaydi.
Sabr soʻzining oʻrni
Shiorda sanalgan toʻrt soʻz orasida sabr eng yoqimsizi boʻlishi mumkin. Mehnat va intilish haqida gapirish odamga kuch beradi. Sabr esa kutishni talab qiladi. Bugungi yosh odam natijani tez koʻrishga oʻrgangan: video bir daqiqa, xabar bir soniyada keladi. Matematikada ham, tilda ham, brend qurishda ham esa natija shoshilmaydi.
Turk tilini yaxshi oʻrganish, olimpiada masalasini tushunish yoki xaridor ishonchini qozonish uchun oylar kerak boʻladi. Bu yoʻlda eng katta xavf kuchsizlik emas, zerikishdir. Sabr shu zerikishga qarshi turish qobiliyatidir. Shu sababli u Xonzodaxonning roʻyxatiga bejiz kirmagan koʻrinadi.
Yana bir takror
Xonzodaxon Sodiqovaning hikoyasida katta burilishlar kam. Unda bir kechada oʻzgargan hayot ham, kutilmagan kashfiyot ham yoʻq. Bor narsa — uzoq muddatli ish natijalari: medal, sertifikat, yangi til, tanlangan soha. Bu hikoya televizorda yaxshi koʻrinmasligi mumkin, ammo unda boshqa odamga foydali bir narsa bor.
Kundalik ish tashqaridan zerikarli koʻrinadi, chunki unda hikoya yoʻq. Lekin natijalar aynan shu zerikarli kunlardan tuziladi. Olimpiada oldidan yechilgan oʻninchi masala, yangi tilda oʻrganilgan yana bir ifoda, ertalabki yoʻl. Bularning hech biri alohida eslanmaydi. Hammasi birgalikda esa bir kun medal yoki kasb boʻlib koʻrinadi. Shunda kimdir yana omadi kelibdi, deydi. Xonzodaxon esa buning sababini biladi.
