Oʻqituvchilik kasbining ajabtovur bir tomoni bor. Oʻqituvchi oʻz ishining natijasini koʻpincha koʻrmaydi. Bugun oʻrgatilgan qoida oʻquvchi hayotida oʻn yildan keyin kerak boʻlishi mumkin. Bugun aytilgan bir ragʻbat soʻzi kimningdir taqdirini oʻzgartirishi ham, hech kim buni bilmay qolishi ham mumkin. Shu sababli bu yoʻlni tanlagan yosh odamdan birgina fan bilimi emas, sabr ham talab qilinadi.
Sevinch Yusupova shu yoʻlning boshida turibdi. U Qarshi davlat universitetida oʻqiydi va namunali ingliz tili oʻqituvchisi boʻlib shakllanishni maqsad qilgan. Uning hayotga qarashi esa qisqa bir jumlada aytilgan.
Qiyinchiliklardan aslo qoʻrqma, ular seni kechagidan kuchli qiladi.
Bu jumlaning qiymati oxirgi ikki soʻzida. Sevinch «boshqalardan kuchli» demayapti. Uning solishtirish nuqtasi — kechagi odamning oʻzi. Musobaqa tengdoshlar bilan emas, bir kun avvalgi oʻzing bilan boradi. Bunday oʻlchov yoshlar uchun juda sogʻlom, chunki u odamni har doim birovning yutugʻiga qarab yashashdan qutqaradi. U har kuni qayta ishlatilishi mumkin, va unda yutqazish uchun ham, yutish uchun ham boshqa odam kerak emas.
Pedagogika uchun bu fikrning alohida maʼnosi bor. Yaxshi oʻqituvchi oʻquvchini sinfdoshi bilan emas, uning oʻtgan haftadagi holati bilan solishtirishga harakat qiladi. Zaif oʻquvchi uchun sinfda birinchi boʻlish uzoq maqsad boʻlishi mumkin, ammo kechagidan yaxshiroq boʻlish bugunoq mumkin.
Qarshi: uzoqqa ketmagan yoʻl
Sevinch 2008-yil 5-aprelda Qashqadaryo viloyatining Qarshi tumanida tugʻilgan. Hozir ham shu tumanda yashaydi. Yutuqlar haqidagi hikoyalar koʻpincha uzoq safarlar bilan boshlanadi: kichik joydan katta shaharga. Sevinchning hikoyasi boshqacha, u hozircha oʻz viloyatida davom etmoqda.
Bu tafsilot oddiy koʻrinsa-da, oʻqituvchilik yoʻli uchun ahamiyatli. Hududlarda sifatli taʼlim koʻpincha shu yerda yashab, shu yerda ishlashga tayyor mutaxassislarga bogʻliq. Poytaxtga ketgan har bir iqtidor oʻzi uchun toʻgʻri qaror qilgan boʻlishi mumkin, lekin viloyat maktablarida ham kuchli oʻqituvchi kerak. Sevinchning kelajagi qayerda davom etishini hozir aytib boʻlmaydi. Ammo hozirgi muhitini yaxshi bilishi uning uchun real tajribadir.
Uning asosiy yoʻnalishlari pedagogika, xorijiy tillar, filologiya va ijtimoiy faoliyatdir. Bu toʻrt soʻzni bir-biridan ajratib boʻlmaydi: til — fan, pedagogika — usul, filologiya — chuqurlik, ijtimoiy faoliyat esa odamlar bilan ishlash amaliyoti.
A+ nima haqida gapiradi?
Sevinchning akademik natijalari orasida birinchi boʻlib ona tili fanidan A+ darajali Milliy sertifikat koʻzga tashlanadi. Keyin ingliz tilidan B2 darajali sertifikat va tarix fanidan B darajali Milliy sertifikat keladi.
Ingliz tili oʻqituvchisi boʻlmoqchi boʻlgan odam uchun ona tilidagi yuqori natija kutilmagan kabi tuyuladi. Odatda bunday yoshlar butun kuchini xorijiy tilga beradi. Aslida bu ikki bilim bir-birini qoʻllab turadi. Ingliz tili grammatikasini oʻzbek oʻquvchiga tushuntirish uchun ikkala tilning qurilishini bilish kerak. Nega inglizchada feʼl gapning oʻrtasida keladi, oʻzbekchada esa oxirida? Nega oʻzbek tilida otning jinsi yoʻq? Nega «the» kabi soʻz oʻquvchiga qiyin? Bu savollarga javob berish uchun oʻqituvchi ona tilining ham oʻz qonuniyatlarini his qilishi kerak.
Oʻquvchi xatosi koʻpincha shu ikki til orasidagi farqdan chiqadi. Ona tilini yaxshi bilgan oʻqituvchi xatoning qayerdan kelganini koʻradi, shunchaki toʻgʻrilamaydi. Bu mahorat darsliklarda kam yoziladi, lekin dars sifatini aynan u belgilaydi.
B2 va oʻqituvchining oʻsishi
Ingliz tilidagi B2 darajasi mustaqil foydalanuvchi bosqichi hisoblanadi: bu darajada odam murakkabroq matnni tushunadi va oʻz fikrini asoslab ayta oladi. Bu universitetning boshidagi talaba uchun yaxshi poydevor, ammo til oʻqituvchisi uchun oxirgi bekat emas.
Til oʻqitadigan odam oʻrganishni toʻxtata olmaydi. Soʻzlar, ifodalar, usullar oʻzgaradi. Oʻquvchilar ham oʻzgaradi: bugungi bola ingliz tilini oʻyin, video va internetdan ham eshitadi, baʼzan oʻqituvchini ham hayron qoldiradigan iboralar bilan keladi. Shu sababli yaxshi oʻqituvchining birinchi fazilati — oʻzi ham oʻquvchi boʻlib qola olishi.
Sevinchning shiori shu yerda kasbiy maslahatga aylanadi. Har kuni kechagidan oz boʻlsa-da oldinga yurish talabasi uchun ham, oʻttiz yillik tajribaga ega ustoz uchun ham bir xil amal qiladi.
Tarix: oʻqituvchining ikkinchi koʻzi
Tarix fanidan B darajasi ham shu rasmga mos keladi. Tilni madaniyatdan ajratib oʻqitib boʻlmaydi. Ingliz tilidagi koʻp iboralar, urf-odatlar, kitoblar oʻz tarixi bilan birga keladi. Boshqa tomondan, oʻz tarixini bilgan odam xorijiy tilda oʻzi haqida gapira oladi.
Til oʻrgangan koʻp yosh chet el madaniyati haqida ravon gapiradi, ammo oʻz yurti haqida soʻralganda qiynaladi. Oʻqituvchi oʻz oʻquvchisini bu holatdan saqlashi mumkin, agar oʻzi ikkala tomonni bilsa. Sevinchning tarix sertifikati ushbu masalaga diqqat qaratish uchun yaxshi asos.
Kitobxonlik tanlovlari: dars tashqarisidagi maktab
Sevinch turli miqyosdagi kitobxonlik tanlovlarining muntazam va faol ishtirokchisi. «Muntazam» soʻzi bu yerda muhim. Bir marta tanlovga chiqish qiziqishdan boʻlishi mumkin, lekin qaytib-qaytib qatnashish odat haqida gapiradi.
Oʻqituvchi uchun kitobxonlikning maʼnosi ikki tomonlama. Birinchidan, koʻp oʻqigan odamning lugʻati boy, jumlasi ravon, misoli tayyor boʻladi. U darsda quruq qoida emas, hikoya aytib bera oladi. Ikkinchidan, kitobni sevadigan oʻqituvchi bu sevgini beixtiyor oʻquvchiga ham yuqtiradi. Oʻquvchi kattalarning maslahatidan koʻra koʻproq ularning qilgan ishini koʻradi. Qoʻlida kitob bilan yurgan ustoz kitob oʻqish haqida uzun nutq soʻzlamasa ham boʻladi.
Tanlovlar esa mutolaaga boshqa bir narsani qoʻshadi: oʻqiganini aniq eslash va boshqalar oldida aytish. Kitobni oʻz zavqi uchun oʻqish bir narsa, uning mazmuni va qahramonlari haqida savollarga javob berish boshqa. Bu mashq boʻlajak oʻqituvchiga ham foyda beradi.
Volontyorlik: sinfga kirishdan oldingi sinf
Sevinch ijtimoiy loyihalarda volontyor sifatida ham qatnashib keladi. Shu yoʻnalish tufayli uning portretida oʻqish va mutolaadan tashqari jamoat oʻlchovi paydo boʻladi.
Boʻlajak oʻqituvchi uchun volontyorlik foydali tayyorgarlikdir. U turli yoshdagi, turli hayotiy holatdagi odamlarni koʻrishga imkon beradi. Sinfda ham keyinchalik shunday boʻladi. Bir xil yoshdagi yigirma-oʻttiz oʻquvchining uyidagi sharoiti, oʻziga ishonchi, oʻrganish tezligi turlicha. Oʻqituvchiga bu xilma-xillikni koʻra bilish kerak.
Shuningdek, volontyorlik pul yoki bahoga bogʻlanmagan ishni oʻrgatadi. Oʻqituvchilikning koʻp qismi ham shunday: darsdan keyin qolgan bir daqiqa, oʻquvchiga berilgan qoʻshimcha maslahat hech qaysi hisobotda yozilmaydi.
Qiyinchilik kimga kerak?
Shiorga yana bir bor qaytish kerak, chunki u qiyin savolni ochiq qoldiradi. Qiyinchilik haqiqatan odamni kuchli qiladimi? Kundalik tajriba bunga aniq javob bermaydi. Baʼzi qiyinchiliklar odamni toblaydi, boshqalari esa yordam boʻlmasa, sindirishi ham mumkin. Farqni koʻpincha yonidagi odamlar hal qiladi: kim yoningda turibdi, kim toʻgʻri savol beradi.
Ana shu yerda oʻqituvchining roli ochiladi. Yaxshi oʻqituvchi qiyinchilikni olib tashlamaydi, chunki unda oʻrganish boʻlmaydi. Lekin u oʻquvchini oʻsha qiyinchilik bilan yolgʻiz ham qoldirmaydi. Oʻquvchiga qiyin misol beradi va yechishga yetarli vaqt va qoʻllab-quvvatlash ham beradi. Kelajakda Sevinch shu shiorni oʻz oʻquvchisiga aytganida, bu gap ustoz yordami bilan birga eshitiladi.
Reja: yaxshi dars qurish
Sevinchning kelajakdagi maqsadi xorijiy tillar va pedagogikani chuqur egallab, xalqaro andozalarga javob beradigan namunali ingliz tili oʻqituvchisi boʻlib shakllanish, yosh avlodga sifatli taʼlim berish orqali Vatan ravnaqiga hissa qoʻshishdir.
Bu reja hali bajarilmagan va uning bajarilishi diplomdan keyingi yillarda tekshiriladi. Yaxshi oʻqituvchi universitetdan chiqqan kuni tayyor boʻlmaydi. U birinchi darslardagi xatolarda, oʻquvchining tushunmagan koʻzlarida, qayta tuzilgan dars rejalarida shakllanadi. Bu yoʻl yillar oladi.
«Xalqaro andoza» iborasi ham oʻz maʼnosiga ega. Uni faqat chet tili darajasi bilan cheklab boʻlmaydi. U dars usuli, baholash adolati, oʻquvchi bilan muomala haqida ham gapiradi. Bularni oʻrganish uchun ingliz tili Sevinchga eshik vazifasini oʻtashi mumkin, chunki pedagogika boʻyicha koʻp manbalar shu tilda chiqadi.
Til oʻqituvchisining kundalik ishi
Ingliz tili oʻqituvchisi kasbi tashqaridan oson koʻrinishi mumkin: yangi soʻzlar, qoidalar, mashqlar. Aslida uning asosiy ishi oʻquvchini gapirishga undashdir. Til xato qilishdan qoʻrqqan paytda oʻrganilmaydi. Sinfda birinchi marta jumla tuzgan bola xatosi uchun kulgiga qolsa, u uzoq vaqt qayta ogʻiz ochmasligi mumkin.
Shu sababli Sevinchning qiyinchilikdan qoʻrqmaslik haqidagi fikri oʻqituvchi uchun tayyor qoidaga aylanadi. Tilni endi oʻrganayotgan odam uchun har bir yangi gap kichik jasorat talab qiladi. Bu jasoratni qoʻllab-quvvatlash, xatoni uyat emas, oʻrganish qismi deb tushuntirish — yaxshi darsning eng muhim shartlaridan biridir.
Yana bir jihat sabr bilan bogʻliq. Bir mavzuni bir oʻquvchi birdan tushunadi, boshqasi uchinchi urinishda ham qiynaladi. Oʻqituvchi ikkinchi oʻquvchini sekin deb belgilab qoʻymasligi kerak. Bu kasbda bilim bilan birga inson haqidagi tushuncha ham oʻsib boradi.
Oʻz yurtidagi ustoz
Mamlakatda xorijiy tillarga talab tez oʻsmoqda. Bu oʻqituvchilarga katta imkoniyat, oʻquvchilarga esa yangi eshik ochadi. Lekin eshik hammaga bir xil uzoqlikda emas. Katta shaharda oʻquv markazi tanlash mumkin, tumandagi oʻquvchi esa koʻpincha maktabidagi birgina oʻqituvchiga tayanadi.
Shu sababli viloyatda oʻsgan yosh mutaxassisning qiymati katta. Bunday oʻqituvchining bitta sinfi oʻn yillar oʻtib bir necha yuz oʻquvchiga aylanadi. Bu Sevinch haqidagi vaʼda emas, u tanlagan kasbning tabiatidir. Qaysi yoʻlni tanlashini vaqt koʻrsatadi, ammo u oʻsha yoʻlga yaxshi tayyorgarlik bilan kirmoqda.
Ertangi dars
Sevinch Yusupovaning hikoyasida baland voqealar hozircha kam. Unda xalqaro sahna yoki katta shuhrat haqida gap yoʻq. Bor narsa: uch sertifikat, kitobxonlik tanlovlari, volontyorlik va aniq tanlangan kasb. Ayrim oʻquvchiga bu oddiy tuyulishi mumkin.
Lekin kim bir ustozni eslab, uni minnatdorlik bilan tilga olgan boʻlsa, biladi: oʻqituvchining ishi hech qachon baland boʻlmaydi. U sinf eshigini har kuni ochadi va kechagidan bir oz yaxshiroq dars berishga harakat qiladi. Shiorida aytilgan «kechagidan kuchli» degan soʻzlarni kasb darajasida eng toʻgʻri amalga oshiradigan odam aynan shunday inson. Sevinch shu yoʻlga endi kirib kelmoqda.
