Inson haqida yozayotganda koʻpincha avval uning erishgan natijalariga qaraymiz. Diplomning rangi, sertifikatdagi daraja, tanlovda egallangan oʻrin koʻzga tez tashlanadi. Yunusjonova Hafizaxon Bobir qizining hikoyasida ham bularning har biri bor. Lekin u qisqa status uchun «kitobxon» degan taʼrifni tanlagan. Bu tanlov yutuqlar ortidagi qiziqishga — oʻqish, tushunish va oʻrganishga eʼtibor qaratadi.
Bugun Hafizaxon Fargʻona davlat universitetining ingliz tili va adabiyoti fakultetida tahsil olmoqda. Uning ortida akademik litseyda qizil diplom bilan yakunlangan bosqich, oldida esa koʻp tillarni bilish maqsadi turibdi. Ona tili, matematika va tarix boʻyicha milliy sertifikatlari bilan ingliz tilidagi natijasi bu yoʻlning aniq belgilaridir. Ular birgalikda bilimni turli tomondan izlayotgan yosh insonning qiyofasini ochadi.
Logʻondan boshlangan manzil
Hafizaxon 2008-yil 17-iyunda Fargʻona viloyati, Fargʻona tumani, Logʻon qishlogʻida tugʻilgan. Uning hayot yoʻli shu joydan boshlanadi, bugungi taʼlimi ham Fargʻona bilan bogʻliq. Universitetgacha boʻlgan muhim bosqichni Fargʻona davlat texnika universiteti huzuridagi 2-sonli akademik litseyda oʻtagan.
Bir insonning taʼlim yoʻli haqida gapirganda, muassasalar nomi orasidagi bogʻlanish muhim: har bir bosqich keyingisiga qanday zamin yaratadi? Hafizaxonning hikoyasida litsey va universitet orasida tilga hamda bilimga qiziqish turibdi. Litseydagi tahsil tugagan, oʻrganish esa keyingi bosqichga koʻchgan. Uning bugungi talabalar safidagi oʻrni shu davomiylikning bir qismidir.
Logʻon uning hayotidagi birinchi manzil, litsey va universitet esa taʼlim yoʻlidagi keyingi bekatlardir. Bu bekatlar orasidagi bogʻlanishni uning qiziqishlari yaratadi: kitobga yaqinlik, til oʻrganish va fanlar boʻyicha oʻzini sinash. Har bir yangi bosqich oldingisini oʻchirib yubormaydi; bilim yoʻliga yana bir sahifa qoʻshadi. Hafizaxonning hozirgi talabaligi shu ochilib borayotgan sahifalardan biri.
Qizil diplom — bir bosqichning yakuni, boshqasining boshlanishi
Hafizaxon akademik litseyni qizil diplom bilan bitirgan. Bu uning taʼlim yoʻlidagi tugallangan, natijasi koʻrinib turgan bosqich. Diplom bir kunning mehnatini emas, butun oʻqish davrining yakunini oʻzida jamlaydi. Keyin boshqa auditoriyalar, yangi matnlar va boshqa talablar boshlanadi. Hafizaxon uchun bu yangi bosqich ingliz tili va adabiyoti fakultetiga olib kelgan.
Diplomning ramziy tomoni ham bor: bir davr yakunlanadi va yangi bosqichga oʻtish boshlanadi. Litsey bitiruvchisi uchun universitet endi boshqa talablar, yangi matnlar va kengroq mustaqil oʻrganish maydonidir. Hafizaxon oʻqishini ingliz tili va adabiyoti yoʻnalishida davom ettirmoqda. Uning kitobxonlikka qiziqishi shu tanlov bilan mazmunan yaqinlashadi.
Erishilgan natijani yakuniy nuqta deb qabul qilish ham, undan keyingi ish uchun tayanch topish ham mumkin. Hafizaxonning universitetdagi hozirgi tahsili ikkinchi yoʻnalishni ochadi: oldingi taʼlim tugagan boʻlsa-da, oʻrganish davom etmoqda. Uning tarjimayi holida qizil diplom avvalgi mehnatni bildirsa, talabalik keyingi imkoniyatlarga yuzlanishni koʻrsatadi.
Shu sababli bu yutuqni shunchaki taʼriflar roʻyxatida qoldirib ketish yetarli emas. U Hafizaxonning taʼlim yoʻlidagi tayanchlardan biridir. Keyingi sertifikatlar va tilga oid maqsadlari bilan birga oʻqilganda, diplom alohida bezakdan koʻra, davom etayotgan bilim yoʻlining tugallangan bir boʻlagi boʻlib koʻrinadi.
Ona tili: oʻz fikrining ichki tayanchi
Hafizaxon ona tilidan milliy sertifikatga ega: B+ daraja, 98.8%. Bu koʻrsatkich uning taʼlimiy natijalari orasida alohida oʻrin tutadi. Ingliz tili va adabiyotini oʻrganayotgan kitobxon uchun ona tiliga oid tayyorgarlik ham mazmunli: inson boshqa tilga yuzlanganda, oʻz tilidagi ifoda imkoniyatlarini ham yangidan anglay boshlashi mumkin.
Ona tili soʻzlarni toʻgʻri yozish bilan chegaralanmaydi. Fikrni tartibga solish, gapning ohangini his qilish, bir tushunchani boshqasidan aniq ajratish ham til bilan bogʻliq. Badiiy matnda bitta soʻz butun jumlaning kayfiyatini oʻzgartirishi mumkin; oddiy suhbatda esa toʻgʻri tanlangan ifoda insonning niyatini ravshanlashtiradi. Tilga eʼtiborning taʼlimdagi qadri shu yerda ham koʻrinadi.
Hafizaxonning kitobxonligi bilan ona tili boʻyicha natijasi yonma-yon keladi. Biri shaxsiy qiziqishni, ikkinchisi muayyan fan boʻyicha olingan koʻrsatkichni bildiradi. Ularning tutashgan joyida matnga yaqinlik bor: oʻqilgan narsani tushunish va tushunilgan fikrni ifodalash. Uning hozirgi yoʻnalishi uchun bu bogʻlanish tabiiy ahamiyat kasb etadi.
Tilni chuqurroq bilish insonning oʻz fikriga talabini ham oshiradi. Qanday aytish masalasi nimani aytish masalasidan ajralmaydi. Hafizaxonning bilim yoʻli haqida oʻqiganda, ona tili sertifikati shu kengroq mavzuni ochadi: kelajakdagi koʻp tillilikning ichki tayanchlaridan biri oʻz tilida aniq fikrlash boʻlishi mumkin.
Matematika va tarix qoʻshgan ikki mezon
Hafizaxonning milliy sertifikatlari faqat tilga oid emas. U matematikadan C daraja — 74.52%, tarixdan C daraja — 72.62% natijalariga ham ega. Bu ikki fan uning tayyorgarligi doirasini kengaytiradi. Birida mantiqiy bogʻlanish va yechimga borish tartibi muhim boʻlsa, ikkinchisida voqea hamda jarayonlarni vaqt ichida tushunish talab etiladi.
Matematik masala koʻpincha natijaga shoshilishdan oldin shartni diqqat bilan oʻqishni talab qiladi. Tarixiy jarayonni anglash esa bitta voqeani boshqalaridan uzib qoʻymaslikni oʻrgatadi. Bu xususiyatlar umumiy taʼlim uchun ham qadrli: diqqat, izchillik va sabablar orasidagi aloqani koʻrish insonning bilim bilan ishlash usulini boyitadi.
Ona tili, matematika va tarix — uch xil bilim maydoni. Ularga ingliz tili qoʻshilganda, Hafizaxonning taʼlimiga xos kenglik koʻrinadi. Soʻz bilan ishlashning yonida mantiqiy masala, til qoidalarining yonida tarixiy jarayon ham bor. U hozirgi mutaxassisligiga ana shunday turfa tayyorgarlik bilan kelgan va oʻqishini til hamda adabiyot yoʻnalishida davom ettirmoqda.
Bu yerda raqamlar bir-biri bilan poygalashmaydi. Har bir koʻrsatkich boshqa fan va boshqa tayyorgarlik bilan bogʻliq. Ularning qadri umumiy mazmunda: Hafizaxonning izlanishlari bir yoqlama boʻlmagan. Uning sertifikatlari bilimga turli eshiklardan kirib borilganini koʻrsatadigan aniq natijalardir.
B2 bosqichidan ochiladigan imkoniyat
Ingliz tilidan CEFR B2 — Hafizaxon erishgan yana bir natija. Hozirgi fakulteti bilan bu koʻrsatkich bevosita bogʻlangan: u Fargʻona davlat universitetida ingliz tili va adabiyotini oʻrganmoqda. Sertifikat tilga oid tayyorgarlikning bir bosqichini qayd etsa, universitetdagi tahsil uni davom ettirish uchun kengroq maydon yaratadi.
Til oʻrganishning qiziq tomoni shundaki, har bir yangi bosqich boshqa savollarni ochadi. Soʻzning lugʻaviy maʼnosini bilish bilan uning matndagi ohangini tushunish bir xil emas. Adabiyot esa aynan shu nozik farqlarga eʼtibor qaratadi: qahramon qanday gapiradi, jumla nimani yashiradi, muallif qanday maʼno yaratadi? Kitobxonlik bilan til taʼlimi shu yerda bir-birini boyitishi mumkin.
Hafizaxon uchun B2 natijasi mavjud tayyorgarlikning aniq koʻrsatkichidir. Koʻp tillarni bilish maqsadi esa bundan keyingi istiqbolga qaraydi. Bu ikkisini birga koʻrish uning yoʻlini toʻgʻri tushunishga yordam beradi: bugungi bilim bor, oldinda oʻrganiladigan narsalar ham bor. Taʼlimning davomiyligi ana shu ikki holat orasida shakllanadi.
Til bilish koʻproq matn va koʻproq inson bilan uchrashish imkonini berishi mumkin. Kitobxon uchun bu, avvalo, yangi asarlar va yangi ifoda dunyosidir. Boshqa tilda yozilgan fikr bilan tanishish oʻz qarashini solishtirishga ham undaydi. Hafizaxonning tilga oid qiziqishi shu jihatdan uning «kitobxon» degan sodda statusiga kengroq mazmun qoʻshadi.
«Kitobxon» soʻzining ichidagi kenglik
Kitobxonlikni baʼzan oʻqilgan kitoblar soni bilan oʻlchashga shoshilamiz. Ammo insonning kitobga munosabati uning tanlagan taʼrifida ham koʻrinishi mumkin. Hafizaxon oʻzini kitobxon deb ataydi. Shu soʻz uning profilida boshqa yutuqlar bilan bir qatorda turishi oʻqishni hayotidagi muhim qiziqish deb bilishini anglatadi.
Kitob bilan munosabatning bir jihati — oʻquvchiga fikr uchun vaqt berishidir. Matnni shoshilmay oʻqish, ayrim joyiga qaytish, bir gap ustida toʻxtash mumkin. Kundalik tezkor muloqotdan farqli ravishda, bu jarayonda insonning oʻz mulohazasi uchun joy ochiladi. Til va adabiyot yoʻnalishida tahsil olayotgan Hafizaxon haqida yozganda, kitobxonlikning shu tomoni ayniqsa mazmunli koʻrinadi.
Kitob oʻquvchini oʻz hayotidan tashqaridagi qarashlar bilan uchrashtiradi. Tanish fikrga duch kelganda yaqinlik seziladi, begona fikr esa savol tugʻdiradi. Har ikkisi mulohaza uchun imkoniyat. Hafizaxonning «kitobxon» degan taʼrifida shu ochiqlik uchun joy bor: oʻqiladigan matnlar, oʻylab koʻriladigan savollar va hali tanishiladigan tillar. Bilim yoʻli shu jihatdan tugamaydigan suhbatga oʻxshaydi.
Uning kelajakda koʻp tillarni oʻrganish niyatini ham shu mavzu bilan bogʻlash mumkin. Yangi til kitobga yana bir yoʻl ochadi. Bu imkoniyatning qaysi tillar orqali kengayishi kelajakdagi tanlovlariga bogʻliq, ammo maqsadning oʻzi ravshan: hozirgi bilim doirasidan tashqariga chiqish va oʻrganishni davom ettirish.
Bir matnga ikki til orqali yaqinlashish
Til va adabiyotni birga oʻrganishning oʻziga xos zavqi bor: matnning mazmuni bilan birga, shu mazmun qanday yaratilganiga ham eʼtibor qaratiladi. Bir gapning ohangi, bir soʻzning koʻp maʼnoliligi yoki ifodaning qisqaligi muhimlashadi. Hafizaxon oʻqiyotgan yoʻnalish kitobxonlikni ana shunday yangi savollar bilan boyitishi mumkin. Oʻqilgan asar endi faqat voqeasi orqali emas, tili orqali ham ochiladi.
Ona tili boʻyicha tayyorgarlik bilan ingliz tilidagi bilim shu jarayonda bir-biriga yordam berishi mumkin. Bir ifodani anglash uchun tanish tilga qaytiladi, boshqa tilning imkoniyatiga duch kelganda esa soʻz haqida yangi tasavvur paydo boʻladi. Hafizaxonning qiziqishlari ichida ikkala yoʻnalish ham bor. Uning koʻp tillarni bilish maqsadida shu maʼnoda oʻqishning yangi eshiklarini ochishga doir kenglik ham seziladi.
Boshqa tildagi matn bilan uchrashganda, inson baʼzan avval sezmagan farqlarni payqaydi: tanish maʼno boshqa ritmda aytilishi, oddiy tuyulgan soʻz esa kengroq mazmun olishi mumkin. Kitobxon uchun bunday uchrashuvlar qiziqishning oʻzini ham yangilaydi. Oʻrganishning mazmuni tayyor javoblar bilangina tugamaydi; yangi savol tugʻdirgan matn ham qimmatli boʻladi. Hafizaxonning hozirgi taʼlimi bilan kelajakdagi tillar haqidagi niyati shu nuqtada tutashadi.
Uning sertifikatlaridagi raqamlar olingan natijalarni qayd etadi, oldinda esa oʻqiladigan va tushuniladigan yangi matnlar bor. Adabiyotga yaqinlik shu yoʻlga shaxsiy maʼno beradi: oʻrganilgan til foydalaniladigan, tinglanadigan, oʻqiladigan tirik imkoniyatga aylanadi. Hafizaxonning oʻzini kitobxon deb atashida ana shu kelajak uchun ham joy bor. Har yangi til uning taʼlim yoʻliga yana boshqa koʻrinishdagi sahifalar qoʻshishi mumkin.
«Hayot jillalari»dagi ikkinchi oʻrin
Hafizaxon «Hayot jillalari» koʻrik-tanlovida 2-oʻrinni egallagan. Qizil diplom va sertifikatlar yonida bu natija ham bor. Uning yoʻlida taʼlimiy tayyorgarlik bilan tanlov maydonidagi ishtirok birga keladi. Natijalarni birma-bir oʻqiganda, turli shaklda bilim va qobiliyatini sinab koʻrgan yosh insonning izlanishlari seziladi.
Tanlov tayyorgarlikni tashqi baho bilan uchrashtiradi. Inson biror ishni oʻzicha yakunlaydi, keyin u boshqalar nigohida ham oʻqiladi. Hafizaxonning ikkinchi oʻrni ana shu uchrashuvdan olingan eʼtirof. U sertifikatdagi darajalar yoki diplom rangiga qoʻshiladigan navbatdagi belgi boʻlish bilan birga, oʻzini yangi sharoitda sinab koʻrish tajribasi hamdir.
Uning shiorida davom etish gʻoyasi kuchli. Tanlovdagi natija bilan bu shior orasida majburiy sabab izlash shart emas, ammo ikkalasi bir insonning hikoyasida yonma-yon turadi. Yutuqni qadrlash va shu bilan birga keyingi oʻrganish uchun ochiq qolish — yosh insonning taʼlim yoʻlini mazmunli qiladigan jihatlardandir.
Ekosan sardorligi: bilimning jamoaga yuzlangan tomoni
Maktab yillarida Hafizaxon Ekosan klubi sardori boʻlgan. Bu faoliyat uning taʼlimiy portretiga jamoa bilan bogʻliq tomon qoʻshadi. Kitob oʻqish va fanlarga tayyorlanish koʻproq shaxsiy diqqatni talab qilsa, sardorlik boshqalar bilan umumiy ish ichida boʻlishni anglatadi. Uning maktab tajribasida ikkala yoʻnalish ham uchraydi.
Jamoaviy faoliyatning natijasi faqat bir kishining tayyorgarligiga bogʻliq boʻlmaydi. Boshqalarning ishtiroki, turli fikrlar va umumiy masʼuliyat mavjud. Sardorlikni shu nuqtadan oʻqiganda, u tarjimayi holdagi bir nomdan koʻra kengroq maʼno oladi: insonning oʻzidan tashqaridagi muhitga ham qoʻshilishi. Hafizaxonning maktab davridagi bu tajribasi uning shakllanish yoʻlining bir qismidir.
Bugun u universitetda boshqa bosqichni boshdan kechirmoqda. Maktab sardorligi ortda qolgan faoliyat boʻlsa-da, tarjimayi holidan uzilib ketmaydi. Taʼlim muassasalari oʻzgaradi, oʻrganilgan munosabat va orttirilgan tajribalar esa inson yoʻlining qatlamlariga aylanadi. Hafizaxonda akademik natijalar bilan birga shunday jamoaviy qatlam ham bor.
Koʻp tillarni bilish orzusining davomida
Hafizaxonning kelajak maqsadi — koʻp tillarni bilish. Bu niyatni bitta jumlada aytish oson, uni amalga oshirish esa har bir til uchun alohida mehnat talab etadi. Bugungi ingliz tili bilimi va universitetdagi taʼlimi shu maqsadning mavjud tayanchlaridir. Keyingi tillar esa uning oldida ochiq turgan yoʻnalishlar.
Koʻp tillilik sonning oʻzigina emas. Har bir til bilan tanishilgan madaniy ifoda, oʻqilgan matn va yuzaga kelgan muloqot ham ahamiyatli. Hafizaxonning niyati kitobxonlik bilan birga oʻqilganda, ufqni kengaytirishga doir maqsad sifatida koʻrinadi. Bu kelajak tasavvurida oʻrganishning oʻzi markazda turadi.
Uning hozirgi yoʻliga qarab, barcha marralar allaqachon belgilab boʻlingan deyish mumkin emas. Universitet taʼlimi davomida yangi qiziqishlar ham paydo boʻlishi tabiiy. Ammo bugungi aniq nuqtalar bor: fan va taʼlim yoʻnalishi, ingliz tili va adabiyoti fakulteti, sertifikatlar va kitobga mehr. Oldingi natijalar kelajak uchun imkoniyat boʻlib turibdi.
Har bir yangi oʻrganish jarayonida boshlovchi boʻlishga toʻgʻri keladi. Oldingi yutuq insonni keyingi tilning ilk soʻzlaridan ozod qilmaydi. Shu jihatdan Hafizaxonning maqsadi uning shioriga juda yaqin: davom etish, yana urinib koʻrish va bir bosqichdagi natijani butun yoʻlning oʻlchovi deb qabul qilmaslik.
Davom etishga haqqi bor yoʻl
Hafizaxonning yoshlarga aytmoqchi boʻlgan fikri qisqa:
Yutqazganingda emas, voz kechganingda yengilasan
Bu jumla natija bilan qarorni bir-biridan ajratadi. Biror sinovning qanday tugashi hamisha inson istagiga mos kelmasligi mumkin; davom etish haqidagi qaror esa keyingi imkoniyatlar bilan bogʻliq. Hafizaxon tanlagan shiorning kuchi shu yerda: u muvaffaqiyatni bir martalik hukm sifatida koʻrishga shoshilmaydi.
Taʼlim ham bir xil tezlikda kechadigan yoʻl emas. Bir fan osonroq ochiladi, boshqasida koʻproq qaytish va takror kerak boʻladi. Til oʻrganishda ham tushunish bilan erkin ifodalash orasida vaqt bor. Hafizaxonning hayotiy tamoyili shu davomiy jarayonni qadrlashga undaydi. U bugungi natijani koʻrish bilan birga, ertangi urinish uchun joy qoldiradi.
Logʻonda boshlangan hikoyada bugun qizil diplom, uch fan boʻyicha milliy sertifikatlar, ingliz tilidan B2, koʻrik-tanlovdagi ikkinchi oʻrin va universitet taʼlimi bor. Kelajakdagi koʻp tillilik niyati bu hikoyaning hali yozilmagan sahifalariga qaraydi. Ularning barchasini birlashtiradigan narsa esa Hafizaxon oʻzi tanlagan sodda taʼrifda koʻrinadi: kitobxon, demak, hali oʻqiladigan sahifalar koʻp.
