Yutuqlar haqidagi matnlarda bir janr deyarli yoʻq: rad javobi. Hech kim roʻyxatga «falon dasturga olinmadi», «uchinchi urinishda ham javob kelmadi» deb yozmaydi. Vaholanki, xalqaro grant dunyosida yashayotgan har bir yosh odamning pochta qutisida shunday xatlar koʻp. «Afsuski, bu yil sizni tanlay olmadik.» Odam xatni oʻqiydi, telefonni yopadi, ertasi kuni yana yangi ariza ochadi. Bu mashgʻulotning koʻrinadigan natijasi juda kam, koʻrinmaydigan qismi esa juda katta.
Mehribon Azadovaning profilidagi eng qiziq soʻz «ariza topshirgan». Boshqa koʻp yutuqlar roʻyxatidan farqli oʻlaroq, bu yerda natijasi aytilmagan harakatlar ochiq yozilgan. Bu ochiqlik eʼtiborga loyiq. Uning shiori ham shu holatga mos keladi.
Katta orzu qil, tinmay harakat qil va hech qachon oʻrganishdan toʻxtama.
Uch buyruq, uch feʼl. Lekin tartibi muhim. Birinchi navbatda orzu, keyin harakat, oxirida oʻrganish. Agar faqat birinchi ikkisi boʻlganida, jumla odatiy motivatsiya plakatiga aylangan boʻlardi. Uchinchisi boshqa narsa aytadi: orzu amalga oshmaganda ham bir narsa qoladi. Rad etilgan ariza yutqazilgan vaqt boʻlib koʻrinadi. Biroq uni yozish paytida odam oʻzi haqida oʻylashni, inglizcha aniq yozishni, oʻz tajribasini boshqa birovga tushuntirishni oʻrgangan boʻladi.
Bu maqolani shu savol bilan oʻqish mumkin: hali hech qaysi darvoza ochilmagan boʻlsa ham, ariza yozishning oʻzi odamga nima beradi?
Xiva va Ogahiy maktabi
Mehribon 2010-yilda Xorazm viloyatining Xiva tumanida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. Maktabning birinchi yillaridan tadbir va tanlovlarda qatnashgan, nutq va tashkilotchilik koʻnikmalarini koʻrsata boshlagan. Hozir Prezident taʼlim muassasalari tizimidagi Ogahiy nomidagi ijod maktabida oʻqiydi. Bu muhit uning tahliliy fikrlashi va dunyoqarashini rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Xivada ulgʻayish oʻziga xos tajriba. Bu yerga dunyoning turli burchagidan sayyohlar keladi. Bola Ichan qalʼa yonida turli tillarni eshitadi, boshqa kiyim va boshqa odatni kichikligidan koʻradi. U shu sababli, ehtimol, «dunyo uzoqda» degan fikrga kamroq ishonadi. Dunyo oʻzi uning koʻchasidan oʻtib turadi. Xorijdagi universitetni orzu qilgan qiz uchun bu kichik, ammo foydali boshlanish.
Xiva ayni paytda bir qarama-qarshilikni ham koʻrsatadi. Sayyoh qadimiy shaharga kelib, keyin ketadi. Yosh odam esa shu yerda qolishi yoki ketishi haqida oʻylaydi. Dunyoni koʻrgan qanchadan-qancha yosh qaytib kelmaydi. Mehribonning rejasida esa «Oʻzbekiston taraqqiyotiga hissa qoʻshish» alohida tilga olingan. Bu vaʼda hali oldinda.
Koordinator nimani muvofiqlashtiradi?
Mehribon GrowX loyihasining Xorazm viloyati koordinatori sifatida yoshlar rivojlanishi va liderlik koʻnikmalarini oshirishga masʼul. U Birlashgan Millatlar Tashkilotining U-Report Xorazm jamoasi aʼzosi. Eco Volunteer va YouthCan loyihalarida atrof-muhit va ekologik savodxonlik yoʻnalishida qatnashadi. Ustoz AI va Oltin Qanot dasturlarining ham faol aʼzosi.
«Koordinator» soʻzi rasmiy eshitiladi. Amalda bu kichik ishlar yigʻindisi: kim qaysi kuni keladi, kim kelmadi, xabarni kim yozdi, xona bormi. Viloyat miqyosida esa yana qiyinroq: Urganchdagi, Xivadagi va boshqa tumanlardagi yoshlarni bir vaqtda ushlab turish kerak. Hech kimga maosh berilmaydi, buyruq ham ishlamaydi. Volontyor istalgan paytda ketishi mumkin. Shunday odamlarni birga olib yurish uchun boshqa koʻnikmalar kerak: odamni tushunish, ishonch, kerak boʻlsa ishni oʻzi qilish.
Ekologik yoʻnalish esa Xorazm uchun quruq mavzu emas. Viloyat Orol boʻyiga yaqin, suv tanqisligi, yerning shoʻrlanishi bu yerdagi odamlar uchun uzoqdan oʻqiladigan ilmiy matn emas. Bu kundalik muammo. Yosh ekovolontyor haqiqiy yechim topa olmasligi mumkin, ammo hech boʻlmaganda bu masala haqida oʻz tengdoshlari bilan gaplashadi.
Roʻyxatdagi nomlar
Mehribon mahalliy loyihalar bilan cheklanmay, xalqaro dasturlarda ham oʻzini sinab koʻrmoqda. U LaunchX tadbirkorlik va innovatsiyalar dasturiga ariza topshirgan. Lumiere Research Scholar Program doirasida ilmiy-tadqiqot tajribasi orttirayotgani aytiladi. Ekologiya va texnologiyalarga qaratilgan Climate Tech Fellowship hamda Youth Action Summit xalqaro grant va liderlik sammitlariga hujjat topshirib, saralash bosqichlarida qatnashmoqda. Xalqaro olimpiada va tanlovlarda qatnashib, sertifikatlarga ega boʻlgan.
Bu nomlarni oʻqiyotgan odam ehtiyotkor boʻlishi lozim va bu maqola ham shu ehtiyotkorlikni saqlaydi. Ariza topshirish qabul qilinish degani emas. Saralashda qatnashish gʻolib boʻlish emas. Mehribon haqidagi maʼlumotlarda bu farq saqlangan va biz ham uni buzmaymiz. Bu chegara shuning uchun muhimki, internetda bu ikki narsa koʻpincha chalkashtiriladi va tengdoshlar orasida sunʼiy raqobat tugʻdiradi.
Oʻzbekistonlik oʻsmirning bu dasturlarga hujjat topshirishi bir avlod oldin deyarli tasavvur qilinmagan. Unday imkoniyat haqida xabar tarqalmas, ingliz tili yetmas, Xivadan turib murojaat qilish qiyin edi. Bugun bir nechta ochiq sahifa, ozgina til bilimi va internet yetarli. Bu kirish chegarasini pasaytirdi, ammo raqobatni kuchaytirdi. Bu dasturlarga dunyoning har yeridan juda koʻp oʻquvchi yozadi va koʻpchiligi olinmaydi.
Yaxshi ariza nimadan iborat?
Ariza topshirish alohida hunar. Unda aksariyat oʻsmir bir xil xato qiladi: yutuqlarni sanaydi. Tajribali komissiya esa boshqa narsani izlaydi. Bu odam nimani oʻylaydi? Nima uni bezovta qiladi? Shu loyihani nima uchun qilgan? Xiva haqida xorijlik tanlovchiga yozish uchun avval oʻzing koʻrgan bir aniq voqeani topish kerak boʻladi.
Demak, mazkur mashgʻulotning foydasi faqat natijada emas. Inshoni yozgan oʻsmir oʻz hayotiga birinchi marta boshqa birov koʻzi bilan qaraydi. Volontyorlikni nima uchun qilyapman? Faqat sertifikat uchunmi? Bu noqulay savol. Grant komissiyasi uni bevosita bermaydi, lekin yaxshi insho unga javob talab qiladi. Javob ojiz chiqsa, keyingi yil odam boshqacha ish qiladi.
Bu yerda bir xavf ham bor. Roʻyxat uchun faoliyat yigʻish. Bugun koʻp oʻquvchi loyihani qiziqish uchun emas, kelajakdagi arizada koʻrinishi uchun boshlaydi. Mehribonning faoliyati ham juda koʻp nomdan iborat. Keyingi yillarda bu nomlardan bir-ikkitasi chuqurlashishi unga ham, xalqaro tanlovchiga ham boshqalaridan koʻra koʻproq narsa aytadi.
Uydagi ishonch
Mehribon oʻz shakllanishida ota-onasi va ustozlari oʻrnini alohida taʼkidlaydi. Ular unga bilim olish, halol mehnat qilish, katta va ezgu maqsadlar qoʻyishni uqtirib kelgan. U xalqaro dasturlarga hujjat topshirishni boshlaganida yaqinlarining ishonchi unga kuch bergan.
Bu gapni koʻp eshitamiz. Biroq shu vaziyatda u aniqroq maʼno oladi. Hali hech qanday natija yoʻq. Chet elga borish ham, grant ham noaniq. Xorazmda qizini uzoq mamlakatdagi universitetga yuborishni oʻylash barcha oila uchun oson emas. Bola ota-onasiga aytadi: men Amerikaga, yoki boshqa yurtga ariza yozyapman. Shu daqiqada ota-ona «qoʻy, bizga boshqa joy yetadi» deyishi mumkin edi. Agar ular buni aytmagan boʻlsa, bu ham katta narsa.
Masʼuliyat va voleybol
Mehribon lider uchun eng muhim fazilat sifatida masʼuliyatni koʻradi. Uning fikricha, masʼuliyatli inson shunchaki topshiriq bajaruvchi emas, balki jamoani birlashtira oladigan, oʻz qarorlari va natijalari uchun javob bera oladigan hamda boshqalarga shaxsiy harakati bilan oʻrnak boʻladigan yetakchidir.
«Natijalari uchun javob berish» oson gap emas. Muvaffaqiyat uchun hamma javob berishga tayyor. Tadbir barbod boʻlsa-chi? Odam kelmasa, pul yetmasa? Shunda «men hal qilishim kerak edi» deya olish yosh koordinator uchun eng katta saboq.
Boʻsh vaqtida u kitob oʻqiydi, ingliz tili darajasini oshiradi, voleybol bilan shugʻullanadi, yangi grantlarni izlaydi. Voleybolning bu roʻyxatga kirgani yaxshi. Bu oʻyin yolgʻiz bajarilmaydi. Top bir kishi tomonidan uch marta urilmaydi, uni boshqasiga uzatish kerak. Xato qilsang, darhol maydonda hamma koʻradi. Xato qilgan oʻyinchi ham keyingi toʻpga tayyorlanadi. Grant va xatlardan charchagan oʻsmir uchun bu dam olish va, oʻzi sezmagan holda, oʻsha yetakchilik mashqi.
Toʻliq grant: reja
Mehribonning asosiy maqsadi dunyoning yetakchi universitetlaridan birida toʻliq grant asosida oʻqish, tadqiqot va tadbirkorlik sohasida rivojlanish, orttirgan bilim va tajribasi bilan Oʻzbekiston taraqqiyotiga hissa qoʻshishdir. Bu hali reja.
U yoshlarga shunday deydi: «Katta orzu qilishdan va oʻzingizni yangi sohalarda sinab koʻrishdan aslo qoʻrqmang. Doimiy izlanish, qatʼiyat va imkoniyatlardan unumli foydalanish sizni albatta yuksak marralarga yetkazadi!»
«Albatta» soʻzini biroz yengillashtirish mumkin. Xalqaro grant dunyosida juda iqtidorli oʻquvchilar ham rad javobi oladi. Saralovda baʼzan bir insho, baʼzan shu yil dasturga kerak boʻlgan kishilar tarkibi hal qiladi. Toʻliq grant bir qator universitetlarda juda kam oʻringa ega. Agar u bir kuni shunday xat olsa, u yutqazgan boʻlmaydi: uning oldida Oʻzbekistonda ham, boshqa joylarda ham koʻplab yoʻllar turibdi. Shiorining uchinchi feʼli xuddi shu kun uchun yozilgan.
Yana bir ochiq oyna
Kechqurun Xivada, oʻquvchi noutbukini yopmay oʻtiribdi. Ekranda yarim yozilgan insho. Birinchi jumlani uchinchi marta oʻchirib yozmoqda. Boshqa bir sahifada oxirgi sana. Unga hali hech kim javob bermagan, hech kim uning kimligini bilmaydi.
Bu suratni aniq Mehribon deb aytish mumkin emas, ammo uning kabi har bir arizachi shu ahvolni biladi. Bu yerda yutuq ham, tantana ham yoʻq. Faqat kichik bir bosim bor: «Yuborish» tugmasi. Ehtimol, yosh odam haqida eng halol yozilgan narsa ham shudir: u javobni bilmaydi, ammo yana yuboradi. Va ertasi kuni yana biror narsani oʻrganish uchun ertalab turadi.
