Ellikqalʼa nomining oʻzi qadimiy tarix bilan bogʻliq. Bu nom «ellik qalʼa» degan maʼnoni anglatadi. Qoraqalpogʻistonning bu tumanida Tuproqqalʼa, Ayozqalʼa kabi ming yillik xarobalar bor. Qadimgi Xorazm davridan qolgan bu qalʼalarni qum va shamol asrlar davomida yemiradi. Ularni koʻrgan odam bir narsani yaxshi tushunadi: katta narsalar bir kunda qurilmaydi. Har bir devor qator-qator gʻishtlardan iborat.
Zilolaxon Komiljanova shu yerda tugʻilgan. Uning shiori ham, oʻzi sezsa-sezmasa, oʻsha gʻishtlar haqida.
Muvaffaqiyat tasodif emas, har kuni takrorlangan mehnatning samarasidir!
Bu jumlada eng muhim soʻz «takrorlangan». Odatda mehnat haqida gapirganda, biz katta harakatni tasavvur qilamiz: bir marta qattiq urinish, bir kecha uxlamaslik, bir katta qaror. Takrorlash esa zerikarli. U hayajonli emas va undan film suratga olib boʻlmaydi. Sheʼrni har kuni yozish, tilni har kuni mashq qilish. Biroq koʻpchilik natijalarning orqasida aynan shu zerikarli narsa turadi.
Shuni bilish ham kerak: Zilolaxon hali juda yosh, 2012-yilda tugʻilgan. U hali maktab oʻquvchisi. Biz bu maqolada uni tayyor ijodkor yoki tayyor olim sifatida koʻrsatmaymiz. Unda bir qancha qiziq natija bor, lekin ularning eng qiziq tomoni hali oldindaligidir.
Sakkiz yoshdagi sahna
Zilolaxon 2012-yil 9-iyulda Qoraqalpogʻiston Respublikasining Ellikqalʼa tumanida tugʻilgan. 8 yoshida tuman hokimligi oʻtkazgan «Sheʼriyat shaydolari» onlayn koʻrik-tanlovida «Eng ifodali oʻqilgan sheʼr» nominatsiyasi boʻyicha gʻolib boʻlgan, tuman hokimining faxriy yorligʻi va sovgʻalari bilan taqdirlangan. Bu yutuq uning ijodga ishonchini mustahkamlagan.
Sanaga eʼtibor bersak, bu tanlov onlayn oʻtgan. Sakkiz yoshli bola kamera oldida sheʼr oʻqigan. Bola uchun bu birinchi sahna boʻlgan boʻlishi mumkin. Ifodali oʻqish oddiy koʻrinadi, ammo unda sheʼrni tushunish, qayerda toʻxtashni bilish, yod olish bor. Yoshlikdagi kichik muvaffaqiyatning qiymati oʻzida emas, keyin nima bilan qaytishida. Bola oʻz harakati koʻrilishi mumkinligini bilib oladi.
Maktabda u «Kamalak sardorlari» faoliyatida ijodiy yoʻnalish boʻyicha qatnashgan, sinflar oʻrtasida sheʼriyat kechalarini tashkil etgan. Bolalar uchun bunday kecha oʻyinga oʻxshaydi, lekin u tashkilotchilik mashqi ham. Kim qachon oʻqiydi? Xonani kim tayyorlaydi? Boshqa bola kechikib qolsa nima qilinadi?
Keyin u poytaxtga, Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktabiga oʻqishga qabul qilingan. Hozir Toshkent shahrida yashaydi. Yosh bola uchun Ellikqalʼadan Toshkentga oʻtish uzoq yoʻl. Bu shunchaki manzil oʻzgarishi emas. Oila, til muhiti, doʻstlar. Bu yerda oʻzini saqlab qolish uchun qoʻshimcha kuch kerak.
«Vaqtingni behuda sarflayapsan»
Zilolaxon hikoyasining eng halol qismi shu. Erishgan yutuqlarini ayrimlar vaqtni behuda sarflash deb baholagan vaziyatlar boʻlgan. Bunday paytlarda ota-onasining ishonchi va qoʻllab-quvvatlashi unga kuch bergan.
Bu gap koʻp yosh ijodkorga tanish. Sheʼr nima beradi? Bu bilan pul topasanmi? Dars qil. Bunday gaplarni odatda dushmanlar aytmaydi. Ularni koʻpincha yaxshilik tilagan odamlar aytadi, va ularning tashvishi ham tushunarli. Ijodiy yoʻl noaniq, foydasi darhol koʻrinmaydi. Shu sababli bola oʻsha gapni eshitganda ikki qiyin narsa bilan yuzma-yuz keladi: tashqi shubha va uning oʻz ichidagi aks-sadosi.
Yosh ijodkorning yonida kamida bir kishi turishi juda katta ahamiyatga ega. Ota-ona «davom et» deyishi mumkin. Boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, kitob beruvchi ustoz. Zilolaxon oʻz ustozlarini nomma-nom tilga oladi: boshlangʻich sinf oʻqituvchisi Barno Bogʻibekova, xalqaro ekspert Sardor Toʻxtayev va Oʻzbekiston hamda Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi Munavvara Yusupova. Boshlangʻich sinf muallimi nomini oʻsmirlik yoshida eslash kam uchraydigan chiroyli odat.
Argentina, Germaniya va bolalar jurnali
2024-yildan uning ijodi yangi bosqichga oʻtgan. Ustozining tavsiyasi bilan Argentinaning «Juntos Por Las Letras» yozuvchilar uyushmasiga aʼzo boʻlgan va ishlari ingliz tilida chop etila boshlagan. Germaniyaning «Raven Cage» xalqaro adabiy jurnalida sheʼrlari chiqqan. «Gulxan», «Smile» va «Gʻuncha» jurnallarida ishlari yoritilgan. Bolalar sheʼriyati boʻyicha «Duel» respublika tanlovining Qoraqalpogʻiston bosqichida 2-oʻrinni olgan.
Bu roʻyxat ikki olamni birlashtiradi. Biri tanish: «Gulxan» va «Gʻuncha» bolalar uchun koʻp yillardan beri chiqayotgan jurnallar. Oʻzbekistonda koʻp avlodlar shu sahifalarda birinchi sheʼrini koʻrgan. Ikkinchisi yangi: internet orqali ishlaydigan xalqaro adabiy tashkilotlar va onlayn jurnallar. Ularning darajasi turlicha boʻladi va ular haqida ortiqcha shov-shuv qilish shart emas. Asosiysi, oʻz yoshidagi qiz sheʼri tarjimada ham qandaydir oʻquvchiga yetib borgan.
Bolalar sheʼriyati yoʻnalishi ham qiziq. Koʻpincha bola shoiralar tezda kattalar kabi yozishga urinadi. Ularning sheʼrlarida hali koʻrmagan qaygʻu va Vatan haqidagi baland soʻzlar paydo boʻladi. Bolaning oʻz koʻzi bilan koʻrgan narsasini yozishi esa boshqa qiymatga ega. Bu darajani saqlash oson emas.
Sheʼr va ob-havo
2025-yilda Zilolaxon AFS Global STEM dasturining xalqaro onlayn grantini qoʻlga kiritgan. Dasturda iqlim oʻzgarishi, global ekologik muammolar va turli mamlakatlar tajribasini oʻrgangan.
Bu natija bir narsani oʻzgartiradi: u faqat sheʼr yozadigan qiz emas. Qoraqalpogʻistondan chiqqan odam uchun iqlim kitobiy mavzu emas. Orolning qurishi, shoʻr bosgan yerlar, chang boʻronlari bu yerlarda kundalik hayotga kirgan. Ellikqalʼada oʻsgan bola shamol va qumni bilmay qolmaydi. Bu mintaqa fojiasi haqidagi bilimni ham, uni tushuntiradigan fan tilini ham oʻrganish ayniqsa foydali.
Sheʼr va ilm orasidagi chegara ham koʻp odamlar oʻylagandek qattiq emas. Olim ham, shoir ham diqqat bilan qarashni oʻrganadi. Biri oʻlchov asbobi bilan, boshqasi soʻz bilan. Ob-havoni tasvirlab bergan sheʼr va iqlim grafigini chizgan olim bir manzarani ikki tilda aytadi. Ehtimol, kelajakda bu ikki tilni bilgan yosh odamlar juda kerak boʻladi, chunki iqlim haqida gapirish uchun faqat raqam yetarli emas: odamlarni tushuntirish ham kerak.
Behbudiy izi
2025-yilda «Behbudiy izdoshlari» nomli xalqaro ilmiy almanaxda qatnashib, koʻkrak nishoni va faxriy sovgʻalar bilan taqdirlangan. Mahmudxoʻja Behbudiy XX asr boshidagi yirik jadid maʼrifatparvari. U maktab ochgan, gazeta chiqargan, drama yozgan, kitob bosgan. Uning asosiy tashvishi ilm va bolalar edi.
Zamonaviy oʻzbek bolasining uning izdoshi degan nom ostida qatnashishi ramziy koʻrinadi. Izdosh boʻlish ogʻir soʻz, bunga bir almanaxda qatnashish yetmaydi. Lekin bola uchun bu kim bilan oʻqish kerakligini biladigan yoʻl. Behbudiyni oʻqish, uning nima uchun kurashganini va qanday yakun topganini bilish, oʻsmirni jiddiy oʻylashga majbur qiladi.
Yoshlar Parlamenti va U-Report
2024-yildan u UNICEFning U-Report jamoasi volontyori, ijtimoiy tadbirlar va intellektual oʻyinlarni tashkil etishda qatnashadi. 2026-yilda Oliy Majlis Senati huzuridagi Yoshlar Parlamenti «Faollar jamoasi» aʼzosi sifatida faoliyat boshlagan.
U-Report yoshlar ovozini oʻrganadigan xalqaro loyiha. Uning gʻoyasi oddiy: yoshlar nima oʻylayotganini soʻrash. Bu kattalar kam qiladigan ish. Yoshlar Parlamenti esa mamlakat ichidagi boshqa bir mexanizmni koʻrsatadi. Oʻsmir bu yerda qonun qanday muhokama qilinishini, tashabbus qanday qogʻozga aylanishini koʻradi.
Shuni aytish joiz: bunday tuzilmalarda yosh ishtirokchining taʼsiri cheklangan boʻladi va haqiqiy qarorlar boshqa joyda qabul qilinadi. Bunda ortiqcha umid yoki ortiqcha shubha shart emas. Yosh odam uchun asosiy foyda tizim qanday ishlashini ichkaridan koʻrishdadir.
Rasm chizish va yana bir gap
Boʻsh vaqtida u sheʼr yozadi, rasm chizadi, badiiy va ilmiy kitoblar, maqolalar oʻqiydi. Tengdoshlariga aytadigan gapi: «Harakatdan hech qachon toʻxtamang. Atrofdagilar sizni tushunmasligi yoki qoʻllab-quvvatlamasligi mumkin, ammo mehnat, sabr va oʻzingizga boʻlgan ishonch sizni albatta maqsadingiz sari yetaklaydi. Har bir kichik qadam kelajakdagi katta yutuqlarning poydevoridir!»
Bu jumlada oʻzining tajribasi bor. «Tushunmasligi mumkin» degan gapni yozgan odam tushunilmaslikni koʻrgan. Shu sabab bu gap darslik maslahatlaridan farq qiladi. Faqat yana bir narsani eslash kerak: toʻxtamaslik dam olmaslik degani emas. Oʻsayotgan bola uchun oʻyin, uyqu va hech narsa qilmaslik ham kerak. Sheʼr aynan shu boʻsh vaqtlarda keladi.
Yirik loyihalar: reja
Zilolaxonning maqsadi xalqaro miqyosda yurtini munosib namoyon etish, ilm-fan, adabiyot va yoshlar rivojiga hissa qoʻshadigan yirik loyihalarni amalga oshirish va jamiyatga amaliy foyda keltirishdir. Bu hali oldindagi reja.
U hali maktabni bitirmagan. Uning oldida juda koʻp tanlov turibdi: kasb, til, shahar. Sheʼr, STEM va ijtimoiy faoliyat ertaga bir-biri bilan vaqt uchun kurasha boshlaydi. Bunda biror narsadan voz kechishga toʻgʻri keladi. Hozir uning uchun eng toʻgʻri reja, ehtimol, oddiydir: oʻqish.
Rasm chizish
Zilolaxon boʻsh vaqtida rasm ham chizadi. Sheʼr va rasm uning uchun ikki xil qarash mashqi. Sheʼr yozgan odam narsani soʻz bilan ushlaydi, rasm chizgan odam esa uning shaklini, rangini va soyasini koʻradi. Ikkalasida ham bir xil savol bor: nimani tashlab ketish kerak? Bir varaq qogʻozga hamma narsa sigʻmaydi. Iqlim haqida oʻylayotgan bola uchun bu ham foydali. Sahroni rasmga olish uchun avval uni uzoq kuzatish kerak. Har kuni qaytariladigan bu kichik mashgʻulotlar ham uning shioriga kiradi: ularning hech biri sertifikat bermaydi, ammo diqqatni charxlaydi.
Qalʼa devorining bir qatori
Maqola boshida aytilgan qalʼalarga qaytaylik. Tuproqqalʼa devorlari uzoqdan yaxlit koʻrinadi. Yaqinroq kelsang, qator-qator loy gʻishtlarni koʻrasan. Har bir gʻisht qandaydir odamning bir kunlik ishi. Ularning ismini hech kim bilmaydi. Ming yildan koʻproq vaqt oʻtdi, devor esa hali turibdi.
Oʻsha joydan chiqqan yosh qizning shiori ham shunday. Bugun yozilgan bir sheʼr, oʻrganilgan bir ingliz soʻzi, sinfda oʻtkazilgan kichik kecha — bularning hech biri alohida koʻzga koʻrinmaydi. Kimdir yana «vaqtingni behuda sarflayapsan» deyishi mumkin. U esa ertasiga yana bir gʻisht qoʻyadi.
