Bir asr oldin bu savol shunchaki gap emas, xavfli bahs edi. XX asr boshidagi jadid maʼrifatparvarlari qizlar uchun maktab ochishga uringanda, ularni har tomondan ayblashgan. Abdulla Avloniy «Turkiy guliston yoxud axloq» kitobida tarbiya haqida yozgan, Choʻlpon oʻzbek ayollari ahvoli haqida ogʻriq bilan yozgan. Oʻsha yillarda qiz oʻqishi uchun kurashgan odamlar koʻp narsani yoʻqotgan. Ularning bir qismi uchun bu kurash hayot bilan tugagan.
Bugun Qashqadaryoning Qarshi tumanidagi qiz ingliz tilidan B2 sertifikat olib, universitetda oʻqiydi. U oʻsha yillarning ovozi bilan gapiradi.
Ilmli qizlar — millat tayanchi, kelajak bunyodkorlaridir. Ular orqali millat uygʻonadi, butun jamiyat shakllanadi, yorqin kelajak sari yoʻl ochiladi. Chunki maʼnaviyatli yoshlar — millatning soʻnggi umidi.
Bu uslub tanish: «millat uygʻonadi» — bu jadidlar ishlatgan ibora. Guliza Jalilovaning shiorida bir chuqur fikr bor. Qiz oʻqisa, keyingi avlod oʻqiydi. Jadidlar ham shunday oʻylagan: ona oʻqimasa, bola qanday oʻqiydi?
Ammo bu mantiqqa bir savol ham qoʻyish kerak va bu maqolada uni jimgina oʻtkazib yubormaymiz. Qiz nima uchun oʻqiydi? Faqat millat uchunmi? Faqat kelajak farzandlari uchunmi? Bugungi qiz uchun boshqa javob ham bor: oʻzi uchun. Biror fan unga qiziq boʻlgani uchun. Oʻz pulini topishi, oʻz qarorini qabul qilishi uchun. Ayolning bilimini faqat jamiyatga foyda orqali oqlash, qaysidir maʼnoda, uni yana vosita qilib qoʻyadi. Guliza shiorini oʻqiganda ikki qatlam koʻrinadi: bir asr oldingi kurashning ogʻir merosi va bugun hali aytilishi kerak boʻlgan yana bir gap.
Qarshi tumani va 14-maktab
Guliza 2008-yil 6-noyabrda Qashqadaryo viloyatining Qarshi tumanida tugʻilgan va hozir ham shu yerda yashaydi. U shu tumandagi 14-umumtaʼlim maktabini aʼlo baholar bilan tamomlagan. Hozir Qarshi davlat universiteti 1-bosqich talabasi.
Qashqadaryo qishloqlaridagi qiz taʼlimi masalasi bugun ham eski mavzu emas. Mamlakatning koʻp hududlarida qizni oʻqishga yuborish oʻrniga erta turmushga berish hali ham uchraydi. Hech kimni ayblamasdan, shuni aytish mumkin: Toshkentdagi talaba bu muammoni gazetadan oʻqiydi. Tumanda yashayotgan qiz esa, ehtimol, sinfdoshlari orasida koʻradi. Shuning uchun Qarshida yashab, oʻz viloyatidagi universitetda oʻqiyotgan qizning bu mavzuda gapirishi boshqa ogʻirlikka ega. Viloyat universitetlari oʻzi ham shu masalada katta oʻrin tutadi: qiz uyidan uzoqlashmasdan oliy taʼlim oladi.
Uning oilasi yoki uyidagi sharoit haqida maʼlumotlarimizda aniq gap yoʻq va biz bu yerda uni toʻqib oʻtirmaymiz. Faqat bu natijaning oʻzi bir narsani aytadi: bu oilada qiz bolaning oʻqishi jiddiy qabul qilingan.
B2 nimaga eshik ochadi?
Guliza ingliz tilidan B2 darajadagi xalqaro sertifikat sohibi. U maktab davrida fan olimpiadalarida muvaffaqiyatli qatnashgan va gʻolib boʻlgan. Ingliz tilini dunyo bilan gaplashish, xalqaro tajribani oʻrganish uchun oʻrgangan.
B2 tuman oʻquvchisi uchun jiddiy natija. Bu darajada odam ilmiy matnning asosiy maʼnosini tushunadi, chet ellik bilan erkin gaplasha boshlaydi, ingliz tilidagi onlayn kurslardan foydalana oladi. Bu aynan qishloqdagi qiz uchun katta narsa. U uyidan chiqmasdan dunyodagi eng yaxshi maʼruzalarni tinglay oladi. Onlayn ishlash, til oʻrgatish, tarjima bilan pul topish mumkin. Bu oʻz navbatida oiladagi gapni oʻzgartiradi: oʻz daromadi bor qizning fikri boshqacha tinglanadi.
Bu oddiy iqtisod, ammo u shiordagi baland soʻzlarga amaliy asos beradi. Maʼrifatparvarlar qizga harf oʻrgatish uchun kurashgan. Bugun esa ingliz tili va internet oʻsha harfning yangi shakli. Faqat bu yerda hali koʻp qiz yetib bormagan: yaxshi internet, ingliz tili oʻqituvchisi va sertifikat uchun pul hamma tumanda bir xil emas.
Kitobxonlik: shior uchun sinov
Guliza faol «Yosh kitobxon». U turli adabiyotlarni oʻqib, tahliliy va tanqidiy fikrlash qobiliyatini charxlamoqda.
Tanqidiy fikrlash bu yerda qiziq sinovga uchraydi. Maʼnaviyat haqidagi shior yozgan odam kitob oʻqiganda ayni shu soʻzlarni ham tekshirishi kerak. «Soʻnggi umid» nima degani? Haqiqatan ham millat bir avlodga bogʻliqmi? Bu ifodalar kuchli eshitiladi, lekin katta soʻz har doim ham aniq boʻlmaydi. Choʻlpon, Fitrat va Behbudiyni oʻqigan odam ular qanchalik aniq va ogʻriq bilan yozganini koʻradi. Ular «millat» soʻzini ishlatganda, aniq bir maktab, aniq bir gazeta, aniq bir xato haqida gapirgan.
Oʻsha davr adabiyotini oʻqigan qiz yana bir narsani koʻradi. Abdulla Qahhorning «Bemor» hikoyasi, Choʻlponning «Kecha va kunduz» romani kabi asarlarda oʻzbek ayolining ahvoli naqadar ogʻir tasvirlangan. Bu kitoblarni oʻqib, bugun qanday yoʻl bosib oʻtilganini va hali nima qolganini his qilish mumkin. Kitobxonlik tanlovlari uchun roʻyxatdan tashqari ana shunday oʻqish ham kerak.
Qizlar akademiyasi
Guliza jamiyatda xotin-qizlar oʻrnini mustahkamlashga qaratilgan «Qizlar akademiyasi» aʼzosi. Bu doirada u xotin-qizlar faolligini oshirish, ularni zamonaviy bilimlarga qiziqtirish boʻyicha tashabbus koʻrsatib kelmoqda.
Bu oʻrinda bir savol bor: bunday klublar kimga yetib boradi? Ularga koʻpincha allaqachon faol, oʻqiydigan, ota-onasi ruxsat bergan qizlar keladi. Yordamga eng muhtoj qiz, uyidan chiqmaydigan, bu tadbirlarni bilmaydi ham. Akademiyaning haqiqiy sinovi shu: tanish doiradan tashqariga chiqish. Bir mahallaga borib, kimdir bilan onasi oldida gaplashish. Bu sertifikat bilan oʻlchanmaydigan ish.
Guliza birinchi bosqich talabasi va bu ishning boshida. Bu savollar uning oldida endi turibdi. Balki uning eng katta ishi ham shu tor doiradan chiqish bilan boshlanar. Bir qiz boshqa bir qizning onasini ishontira olsa, bu jadidlar qilgan ishning kichik, zamonaviy davomi boʻladi.
Ensiklopediya va eʼtirof
Guliza «Yosh liderlar ensiklopediyasi» aʼzolari qatoridan joy olgan. Yutuqlar jadvalida bu nom ajralib turadi. Bunday roʻyxatga kirish yosh odam uchun quvonarli va bu uni oʻz ishiga masʼul qiladi. Ammo bunday eʼtirofning asl qiymati keyingi yillarda nima qilishi bilan belgilanadi. Roʻyxat oʻzi hech narsani oʻzgartirmaydi. U faqat kimlarnidir kuzatib turishni osonlashtiradi: oʻn yildan keyin bu odam nima qilyapti?
Mutaxassis va sayohatchi: reja
Gulizaning kelajakdagi maqsadi oʻz yoʻnalishi boʻyicha yuqori malakali mutaxassis boʻlish, ilmiy unvonlarni qoʻlga kiritib, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilish, dunyo boʻylab sayohat qilib, ilgʻor xorijiy tajribalarni oʻrganish va Oʻzbekiston yoshlariga oʻrnak boʻladigan yetakchi xotin-qizlardan biriga aylanishdir. Bular hali rejalar.
Ilmiy unvon qizlar uchun alohida masala. Ilmda ayollar ulushi koʻp mamlakatlarda alohida muhokama qilinadigan masala. Ilmiy ish koʻp yil talab qiladi va bu yillar koʻpincha oila qurish yoshiga toʻgʻri keladi. Bu yerda qiz ikki bosim orasida qoladi. Ilmiy unvon olgan ayol esa, boshqa bir qizga «bu mumkin» deb koʻrsatadi. Shunday ayollarni koʻrmagan qiz uchun bu imkoniyat ham koʻrinmaydi.
Sayohat haqidagi orzu ham yaxshi va u shiorga yangi tomon qoʻshadi. Chet el tajribasi oʻrganilganda muhimi, faqat koʻchirib olish emas. Boshqa yurtda qizlar oʻqishi uchun qanday yoʻl tutilgan? Qaysi biri bizning sharoitda ishlaydi? Ingliz tili bu savollarga javob izlash uchun ham kerak.
«Soʻnggi umid» haqida
Guliza shiorining oxirida kuchli ibora bor: «maʼnaviyatli yoshlar — millatning soʻnggi umidi». «Soʻnggi» soʻzi ogʻir. Unda ogohlantirish bor: agar bu boʻlmasa, boshqa yoʻl qolmaydi. Bu ohang ham jadidlar yozuvlaridan tanish, chunki ular oʻz davrini chindan ham soʻnggi imkoniyat deb his qilgan.
Bugun esa bir narsani qoʻshish mumkin. Yoshlarga bunday yuk ortishning ham narxi bor. Yosh odamga «butun millat senga qarab turibdi» deyilsa, u xato qilishdan qoʻrqib qolishi mumkin. Vaholanki, oʻqish xato qilish orqali boʻladi. Ehtimol, shu fikrni shunday davom ettirish foydaliroq: yoshlar soʻnggi umid emas, navbatdagi avlod. Ulardan keyin ham boshqalar keladi. Har bir avlodning vazifasi oʻzidan keyingilar uchun yoʻlni biroz keng qilib qoldirishdir.
Birinchi bosqich: oʻqish endi boshlanadi
Guliza hozir universitetning birinchi bosqichida oʻqiydi. Bu davrda maktabdagi yaxshi baholar oʻz kuchini yoʻqota boshlaydi. Sinfda aʼlochi boʻlgan talaba guruhda oʻzi kabi kuchli odamlarni uchratadi. Maʼruzani oʻzing yozib olish, kutubxonada manba izlash, hech kim eslatmagan topshiriqni oʻz vaqtida bajarish kerak boʻladi.
Fan olimpiadalarida gʻolib boʻlgan odam uchun bu sinov boshqa jihatdan ham qiziq. Olimpiada aniq savolga aniq javobni talab qiladi. Ilm esa javobi hali hech kimga maʼlum boʻlmagan savolni talab qiladi. Ilmiy unvon haqida orzu qilgan talaba uchun birinchi yilning asosiy vazifasi shu oʻtishni boshlashdir: oʻziga qiziq boʻlgan bitta tor savolni topish va ustozga olib borish.
Qayerda uygʻonadi?
Maqola bir asr oldingi bahs bilan boshlangan edi. Oʻsha yillarda qizlar maktabi uchun kurashgan odamlar uchun bu oson ish boʻlmagan. Bugun Qarshi tumanidagi qiz universitet binosiga kirib boradi va hech kim unga «nimaga oʻqiysan?» deb toʻsiq qoʻymaydi, hech boʻlmaganda rasmiy jihatdan.
Shiorda aytilishicha, millat ilmli qizlar orqali uygʻonadi. Balki. Ammo u, ehtimol, kattaroq soʻzlar bilan emas, bitta oddiy kechda boshlanar: bitta qiz kechqurun uy ishlarini tugatib, inglizcha kitobni ochadi. Bu uning oʻzi uchun. Uning qizi, bir kun kelib, buni koʻradi. Bir asr oldin kurashgan odamlar aynan shu oddiy manzara uchun kurashgan edi.
