Koʻp oʻquvchi tarixni sanalar fani deb biladi. Falon yili falon jang, falon sulola, falon hukmdor. Imtihon oldidan yodlanadi, imtihondan keyin esa asta-sekin unutiladi. Bir necha yil oʻtib, odam nima oʻqiganini deyarli eslamaydi, faqat maʼlum bir ballni olganini eslaydi. Bu taʼlimning eng keng tarqalgan va eng sokin muvaffaqiyatsizligidir.
Baxtiyor Gʻaniboyevning shiori aynan shu holatga qarshi yozilgandek oʻqiladi.
Haqiqiy ilm xotirada qolgani emas, u insonga oʻzligini tanitib, dunyoni oʻzgartirish quvvatini berganidir.
Bu baland gap. Unda ikki daʼvo bor. Birinchisi, ilm odamga oʻzini tanitadi. Ikkinchisi, u dunyoni oʻzgartirish kuchini beradi. Agar buni universitet minbaridan aytish oson boʻlsa, tuman maktabidagi kundalik darsda bu gapni amalda tekshirish butunlay boshqa ish. Baxtiyor ayni shu tekshiruvni tanlagan.
U 2004-yil 14-avgustda Fargʻona viloyatining Oʻzbekiston tumanida tugʻilgan. Toshkent davlat sharqshunoslik universitetini tamomlagan, hozir Termiz davlat universitetida magistraturada oʻqiydi. Ayni paytda «Teach For Uzbekistan» dasturi felkousi sifatida Sherobod tumanidagi 45-sonli maktabda dars beradi.
Fargʻonadan Surxonga
Uning yoʻli xaritada ajoyib chiziq chizadi. Fargʻona vodiysida tugʻilgan, poytaxtda oʻqigan, keyin esa mamlakatning janubiy chekkasiga yoʻl olgan. Odatda yoshlar harakati teskari yoʻnalishda boʻladi: tumandan viloyatga, viloyatdan poytaxtga, poytaxtdan chet elga. Baxtiyor esa diplomni olgach, eng katta shaharda qolish oʻrniga uzoq tumanga borgan.
Bu tanlovning qiymatini baholash uchun kattalashtirishning hojati yoʻq. U qahramonlik sifatida taqdim etilishi shart emas. Lekin ochiq bir fakt sifatida qaralganda ham, u koʻp narsa aytadi. Sherobod uning tugʻilgan joyi emas. Unga u yerga borish uchun tashqi majburiyat yoʻq edi. Tanlangan dastur ham aynan shu gʻoyaga qurilgan: taʼlim sifati pastroq joylarga tayyor mutaxassislarni yuborish.
Bir vaqtning oʻzida Termiz davlat universitetida magistraturada oʻqishi ham oʻz maʼnosiga ega. Termiz Afgʻoniston chegarasidagi shahar. Afgʻonshunoslik bilan shugʻullanadigan odam uchun bu joylashuvning oʻzi mavzuga yaqinlikni bildiradi.
Afgʻonshunoslik: qoʻshnini bilish
Baxtiyorning ilmiy yoʻnalishlari Sharq tarixi, afgʻonshunoslik va tarixiy geografiyadir. Bu sohalar katta auditoriyaga kamdan-kam tanish.
Afgʻoniston Oʻzbekistonning qoʻshnisi, ammo koʻp odam u haqida faqat yangiliklardagi tor maʼlumotni biladi. Bu yurtning tillari, qabilalari, sulolalari, savdo yoʻllari va tariximizga aloqasi chuqur oʻrganishni talab qiladi. Bir paytlar bugungi chegaralar boʻlmagan, Termiz va Balx kabi shaharlar yaqin madaniy makonda yashagan. Shu sababli afgʻonshunoslik chet el haqidagi fan emas, oʻz tarixining bir qismini ham tushunish yoʻlidir.
Tarixiy geografiya esa unga qoʻshimcha koʻz beradi. U savol beradi: nega bu shahar aynan shu yerda paydo boʻlgan? Daryo oʻzanini oʻzgartirganda nima boʻlgan? Savdo yoʻli boshqa joydan oʻtsa, qaysi shahar soʻngan? Xarita va vaqt bu fanda birlashadi. Voqealarni joydan ajratib tushunib boʻlmaydi.
Bunday bilim maktab darsiga qanday tushadi? Ehtimol, koʻpchilik kutgandan ham tabiiyroq. U tarix va geografiya fanlaridan dars beradi, va ularning birikishini oʻzining ilmiy yoʻnalishi tayyorlab bergan.
«Teach For Uzbekistan» sinfi
«Teach For Uzbekistan» dasturida ishlovchi felkou sifatida Baxtiyor kundalik maktab hayotining ichida turibdi. Bu yerda ilmiy maqoladan farqli qonuniyat amal qiladi.
Tadqiqotchi mavzuni oʻzi tanlaydi va uzoq vaqt bitta savol bilan oʻtiradi. Oʻqituvchining oldida esa har xil tayyorgarlikka ega oʻnlab bola bor. Birining uyda kitobi koʻp, boshqasi oilasiga yordam berib charchab kelgan. Bir xil dars ikki bolaga ikki xil tushadi. Yaxshi oʻqituvchi bunday holda qancha bilishi bilan emas, bilganini qanday tushuntira olishi bilan oʻlchanadi.
Ilmiy muhitdan chiqqan yosh oʻqituvchi uchun bu sogʻlom qiyinchilik. Murakkab atamalar darsda ishlamaydi. Agar nega bu sulola qulaganini oddiy soʻzlar bilan aytib bera olmasang, ehtimol, oʻzing ham uni toʻliq tushunmagansan. Oʻquvchining oddiy «nega?» degan savoli kuchli imtihondan ham qiyin boʻlishi mumkin.
Shuningdek, tarix va geografiyani birga oʻqitishning amaliy foydasi bor. Sherobod zaminida oʻqiyotgan bola oʻz yashash joyi xaritaga tushganda, unga tarix uzoq boʻlmay qoladi. Hududda qanday yoʻllar oʻtgani, qaysi madaniyatlar bu yerda boʻlgani haqidagi gap kitobdan chiqib, deraza tashqarisiga kirib keladi. Bunday bogʻlanish maʼlumotni shunchaki yodlashdan kuchliroq taʼsir qiladi.
«Men oʻqigan kitob»
Baxtiyor darsdan tashqari ikki tashabbusga asos solgan: «Sharqshunos» klubi va «Men oʻqigan kitob» loyihasi. Ikkalasi ham oʻquvchilar oʻrtasida mutolaa madaniyatini va fanlarga qiziqishni oshirishga qaratilgan.
Loyihaning nomi juda oddiy, va bu uning kuchi. «Men oʻqigan kitob» bolaga oʻz soʻzi bilan gapirish imkonini beradi. Unda «kitob oʻqish kerak» degan buyruq yoʻq. Bu yerda bola nimani oʻqigani va nima oʻylagani haqida gapiradi. Shu oʻzgarish kichik koʻrinadi, ammo oʻquvchini tinglovchidan muallifga aylantiradi.
Oʻqigan kitobi haqida boshqalarga aytish bolaga bir necha narsani oʻrgatadi: mazmunni qayta tuzish, asosiy fikrni ajratish, oʻz munosabatini bildirish. Bular tanqidiy tafakkurning eng birinchi qadamlaridir. Baxtiyor shiorida aytilgan «oʻzligini tanitish» ham shu yerda boshlanadi. Bola qaysi qahramonni yoqtirganini aytganda, u oʻzi haqida ham nimadir aytadi.
«Sharqshunos» klubi esa boshqacha vazifa bajaradi. Bir tuman maktabida «sharqshunoslik» soʻzining oʻzi bolaga yangi dunyo eshigini ochishi mumkin. Bola bunday kasb borligini, bunday fan mavjudligini shu yerda eshitadi. Kasb tanlashda eng katta toʻsiq koʻpincha qobiliyat emas, xabarsizlikdir. Bilmagan kasbni hech kim orzu qilmaydi.
Bir vaqtda ikki rol
Baxtiyor bir vaqtda ham magistrant, ham oʻqituvchi. Bu ikki rol bir-birini qiyinlashtirishi ham, boyitishi ham mumkin. Vaqt tor: dars rejasi, daftar tekshirish, maqola uchun manba oʻqish. Charchoq ham real.
Lekin ularning birikishida qiziq imkoniyat ham bor. Koʻp hollarda pedagogika haqidagi gaplar sinfga hech kirmagan odamlar tomonidan yoziladi. Maktabda ishlagan tadqiqotchi esa haqiqiy muammoni ichkaridan koʻradi. Uning keyingi ilmiy ishlari ham, taʼlim haqidagi fikri ham shu tajribaga tayanadi. Boshqa tomondan, ilmiy manbalar bilan ishlaydigan oʻqituvchining darslari darslik doirasidan kengroq boʻlishi mumkin.
Oʻqituvchining dunyoni oʻzgartirishi
Shiorning ikkinchi qismi — dunyoni oʻzgartirish quvvati. Oʻqituvchi bu daʼvoni qanday bajaradi? U hech qanday davlat siyosatini oʻzgartirmaydi, katta qonun chiqarmaydi. Uning dunyosi oʻttiz kishilik xonadir.
Ammo taʼlimning kuchi uzoq muddatda seziladi. Bir oʻquvchi kitobni yaxshi koʻrib qolishi, boshqasi universitetga kirishga qaror qilishi, uchinchisi oʻz fikrini aytishdan qoʻrqmaslikka oʻrganishi mumkin. Bular yillar oʻtib, oʻsha bolalarning farzandlariga ham taʼsir qiladi. Bu jarayonni oʻlchash qiyin va u hech qachon toʻliq koʻrinmaydi. Oʻqituvchining sabri ham shunda: u ekkan narsasining mevasini koʻrmasligi mumkin.
Shu bilan birga, buni romantikaga aylantirmaslik kerak. Bitta oʻqituvchi tizimdagi hamma muammoni hal qilolmaydi. Maktabning sharoiti, oilaning ahvoli va resurslar yetishmovchiligi hech qanday gʻayrat bilan oʻz-oʻzidan yoʻqolmaydi. Baxtiyor bu haqiqatni har kuni koʻrayotgan boʻlsa kerak, va shu tajriba uning rejalariga asos beradi.
PhD va taʼlim sifati
Baxtiyorning maqsadi ilmiy izlanishlarini PhD darajasiga olib chiqish, zamonaviy pedagogik yondashuvlar orqali respublikada taʼlim sifatini oshirishga hissa qoʻshish va maʼrifat tarqatish orqali jamiyatni yuksaltirishdir.
Bu reja hali amalga oshirilmagan. Ammo unda ikki yoʻnalish ajralib turadi. Biri ilm, ikkinchisi maktab. Koʻp odam bir vaqtning oʻzida ularni tanlay olmaydi: yoki olim boʻladi, yoki oʻqituvchi. Ikkisini birlashtirishga urinish qiyin, ammo aynan shu birlashuv taʼlim tizimiga kerak.
Yosh avlod haqida qaror qabul qilayotgan odamlar orasida sinfni oʻz koʻzi bilan koʻrgan tadqiqotchilar koʻpaysa, qarorlar ham real sharoitga yaqinroq boʻlishi mumkin. Bu Baxtiyor haqida vaʼda emas. Bu shunchaki u turgan nuqtadan koʻrinadigan imkoniyat.
Kichik maktabdagi katta xarita
Geografiya darsi koʻpincha daryo va togʻlar roʻyxatiga aylanib qoladi. Tarixiy geografiya bilan shugʻullangan oʻqituvchi esa xaritani boshqacha ochishi mumkin. Sherobod xaritada Termizga, Afgʻoniston chegarasiga yaqin joyda turadi. Oʻquvchi oʻz tumani qaysi qadimiy yoʻllarga yaqinligini, nima uchun aynan shu hududlardan odamlar oʻtganini bilib olsa, darslik birdan uning hayoti haqida gapira boshlaydi.
Bu oddiy usul, ammo uning taʼsiri kuchli boʻlishi mumkin. Bola oʻzini «chekkadagi» odam deb bilishdan chiqib, tarix yoʻlida turgan odam deb his qilishi mumkin. Baxtiyor shiorida aytilgan «oʻzlikni tanitish» ham, ehtimol, shunday amaliy darsdan boshlanadi.
Bunday dars uchun katta mablagʻ yoki maxsus jihoz shart emas. Bitta xarita, toʻgʻri qoʻyilgan savol va oʻqituvchining qiziqishi yetarli boʻlishi mumkin. Viloyat maktabining eng katta boyligi ham, ehtimol, ana shunday oʻz fanini sevadigan muallimdir.
Sinfdagi bir bola uchun bu bir umrlik qiziqish boshlanishi ham boʻlishi mumkin.
Xotiradan keyin qoladigan narsa
Maqolaning boshida imtihondan keyin unutilgan sanalar haqida gapirilgan edi. Oʻquvchilarning koʻpi oʻn yildan keyin Baxtiyor oʻtgan dars sanalarini eslamasligi aniq. Bu nomaqbul emas. Uning oʻz shiori ham shuni aytadi: ilm xotirada qolgani emas.
Unda nima qoladi? Balki savol berish odati. Balki oʻqilgan birinchi kitob haqida birinchi marta oʻz soʻzi bilan gapirgan kun. Balki oʻz yurtining xaritasiga boshqacha qarash. Bularni hech qanday imtihon oʻlchay olmaydi. Sheroboddagi 45-sonli maktab sinfxonasida bugun boshlangan ishning haqiqiy natijasini esa oʻsha bolalar katta boʻlganida koʻramiz.
