Oʻzbek tilida ikki soʻz juda yaqin turadi. Ular orasida bir harf farq bor, maʼnolari esa bir-biriga dushman. Adovat va adolat. Birinchisi — gʻazab, kek. Ikkinchisi — haqqoniylik, hisob. Tarixda ham bu ikki narsa koʻp marta adashtirilgan: odamlar ochiq gʻazabni adolat nomi bilan amalga oshirgan.
Adovat emas, adolat yengar.
Bobur Kurganbayevning shiori shu qisqa jumla. Bu soʻz oʻyini, ammo huquqshunos talaba uchun u bundan koʻproq. Butun huquq tizimi aslida shu savol ustiga qurilgan. Odamni ranjitgan kishini kim jazolaydi? Eng qadimgi jamiyatlarda bu oilaning ishi edi: qon uchun qon. Qasos adolat kabi koʻringan. Keyin odamlar asta-sekin boshqa narsani oʻylab topdilar: uchinchi tomon. Sudya, qonun, dalil, himoyachi. Sud binosi aslida bir narsa uchun qurilgan: adovat oʻz ishini oʻzi qilmasligi uchun.
Shior yana bir narsani daʼvo qiladi: «yengar». Bu haqiqatmi? Hayotda adovat koʻp marta yutgan. Har kim buni biladi. Bu jumlani statistik fakt sifatida emas, tanlov sifatida oʻqish kerak. Yuridik universitetga kirgan odam shu gapga ishonishni tanlaydi, chunki aks holda bu kasb maʼnosini yoʻqotadi. Bu ishonch bilan Boburning yoʻlini oʻqish mumkin.
TDYU: huquq oʻqiyotgan talaba
Bobur Toshkent shahrida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. U Toshkent davlat yuridik universitetida tahsil oladi. Asosiy yoʻnalishlari huquqshunoslik, raqamli texnologiyalar, Product va Project Management, xalqaro diplomatiya va ijtimoiy tashabbuslardir.
Huquq fakultetining birinchi saboqlaridan biri shuki, qonun bilan adolat doim bir xil narsa emas. Qonun yozilgan matn. Adolat esa uni qanday qoʻllashga bogʻliq. Har bir talaba bir kuni shu savol bilan uchrashadi: qonun boʻyicha toʻgʻri, lekin insof boʻyicha emas boʻlgan holat kelganda nima qilish kerak? Oʻqish yillarida bu nazariy masala. Keyin sud zalida va idorada amaliy masalaga aylanadi.
Universitet ichida u TDYU Talabalar Assotsiatsiyasi departamenti rahbari va bir qator yuridik hamda talabalar klublarining yetakchisi. U tengdoshlarini birlashtirib, xalqaro va yoshlar tadbirlarini tashkil qiladi. Bu ish kattaroq bir mashq uchun yaxshi joy: oʻzing bilan teng odamlar ustidan qanday adolatli boshqarish kerak? Kimni oldinga surish, kimni tanqid qilish, doʻstga qanday yon bosmaslik? Talabalar tashkilotlarida bu savollar kichik koʻrinadi, ammo aynan ularda odam oʻz odatini shakllantiradi.
Yurist va koder
Bobur anʼanaviy huquqshunoslik bilan cheklanmay, texnologiyalar olamiga ham kirgan. U Product va Project Manager sifatida ishlaydi. Respublika xakatonlari va IT-musobaqalarining koʻp karra gʻolibi va sovrindori.
Bu ikkala soha bir-biridan uzoq koʻrinadi. Xakatonda bir kecha-kunduzda nimadir yasab chiqish kerak: tez, xatolari bilan, kerak boʻlsa yana boshqatdan. Huquqda esa aksincha: har bir vergul keyin sudda muhokama qilinishi mumkin. Biri tezlik, ikkinchisi ehtiyotkorlik talab qiladi. Bir odam ikkalasini koʻtarsa, ikki xil xarakterni birga olib yuradi.
Biroq bu ikki dunyo tobora bir-biriga yaqinlashmoqda. Raqamli xizmatlar qonun bilan toʻqnash keladi: shaxsiy maʼlumot kimga tegishli? Sunʼiy intellekt xatosi uchun kim javob beradi? Algoritm kreditdan bosh tortsa yoki biror nomzodni rad etsa, bu adolatlimi? Boshqa yuristlar kodni tushunmaydi. Dasturchilar esa qonunni bilmaydi. Har ikkisini tushunadigan odamlarga talab, ehtimol, kattalashib boradi. Bobur shu chorrahada turibdi.
Product menejer ishi huquqshunosga kutilmagan bir saboq beradi. U foydalanuvchiga qaraydi: odam aslida nimani xohlaydi, u qayerda adashadi? Huquq hujjatlari koʻpincha aynan shu savolni bermaydi. Oddiy fuqaro uchun tushunarsiz yozilgan qonun, amalda, unga yordam bermaydi. Yuridik xizmatlarni oddiy odam tushuna oladigan qilish ham adolat masalasi.
Grant va notijorat resurslar
Bobur yirik ijtimoiy loyihani amalga oshirish uchun grant gʻolibi boʻlgan va bir nechta notijorat resurslar asoschisi. U jamiyatga foyda keltiruvchi bir qator resurslarni yoʻlga qoʻygan.
Bu haqda maʼlumotda aniq nomlar yoʻq va ularni biz oʻylab topa olmaymiz. Shuning uchun faqat bir umumiy narsa aytish mumkin. Notijorat resursni ochish oson, saqlab turish qiyin. Birinchi oyda hamma xursand. Bir yildan keyin kim server uchun toʻlaydi? Kim yangilaydi? Grant tugaganda loyiha ham koʻpincha tugaydi. Yosh tashabbuskor oldidagi eng haqiqiy imtihon ana shu ikkinchi yil.
BMT modeli: boshqa birovning tilida gapirish
2024–2026-yillarda Bobur SCOLAR Network Tashkent hubining vitse-kuratori sifatida xalqaro yoshlar hamkorligini rivojlantirishda qatnashmoqda. U BMTning rasmiy volontyori. Xalqaro va universitetlararo BMT modellari (MUN), debat turnirlari va intellektual oʻyinlar chempioni boʻlgan.
BMT modelida qiziq bir qoida bor. Sizga bir davlat beriladi va uning nomidan gapirishingiz kerak. Bu siz yoqtirmaydigan davlat boʻlishi mumkin. Ichingizdan rozi boʻlmagan pozitsiyani qatʼiy himoya qilasiz. Debatda ham shunday: tomonni koʻpincha qura hal qiladi.
Bu mashqning kelajakdagi yuristga foydasi oddiy tasavvurdan kattaroq. Himoyachi yoqtirmagan odamni ham himoya qiladi. Prokuror insof bilan dalil keltirishi kerak. Yaxshi huquqshunos narigi tomonning eng kuchli dalilini oʻzidan oldin topib oladi. Boshqa birovning koʻzi bilan qarash adovatning eng yaxshi davosi hamdir. Biror odamning tomonidan bir soat gapirgan odam uni avvalgidek oson yomon koʻra olmaydi.
Ayni paytda debatning xavfi ham bor, va buni Bobur kabi chempion yaxshi bilishi kerak. U odamni har qanday tomonni himoya qila olishga oʻrgatadi. Bu mahoratning oʻzi axloqsiz emas, ammo u haqiqatga befarqlikka olib kelishi mumkin. Bir kun chiroyli gapirish yutadi. Shunda «adolat yengar» degan gap yana savolga aylanadi: kim yutdi, haqiqatmi yoki yaxshi notiqmi?
Partiya va jamoat ishi
Bobur Oʻzbekiston Liberal-demokratik partiyasi (OʻzLiDeP) faoli sifatida ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda qatnashadi. Bu roʻyxatga qaraganda, uning qiziqishi faqat kasb bilan cheklanmagan.
Yosh huquqshunos uchun siyosiy faoliyat yangi savol tugʻdiradi. Yurist neytral boʻlishi kerak, siyosatchi esa tomon oladi. Huquq talabalari uchun bu ikki rol orasidagi chegarani saqlash muhim. Qonun chiqarish qanday ishlashini ichkaridan bilish huquqshunos uchun ham foydali boʻlishi mumkin, chunki darslikda boʻlmagan narsalarni koʻrasan: bir jumla nima uchun shunday yozilgan, kimning manfaati uni oʻzgartirgan?
Integratsiya: reja
Boburning kelajakdagi maqsadi huquqiy tizimlar va raqamli texnologiyalarni integratsiya qilish, adolat tamoyillariga tayangan holda yirik xalqaro loyihalarni boshqarish va jamiyatga xizmat qiluvchi yetuk mutaxassis va yetakchi boʻlib yetishishdir. Bu hali oldindagi ish.
Raqamli sud, onlayn davlat xizmatlari, elektron hujjat aylanishi. Oʻzbekiston ham bu yoʻlda ketmoqda. Bunday tizimlar ishlaganda, oddiy odam uchun qonun yaqinlashadi: navbat yoʻq, qogʻoz yoʻq. Xato ishlaganda esa, yangi turdagi adolatsizlik paydo boʻladi. Tizim xato chiqargan odamni kim tinglaydi? Dastur javob bermaydi. Raqamli tizimni loyihalashda bu savolni oldindan beradigan odam kerak. Bu rejaning eng qiymatli qismi, u yuristning shubhasi bilan dasturchining qurish qobiliyatini bitta odamda birlashtirishi mumkin.
Volontyor va kurator: kichik adolat
Bobur BMTning rasmiy volontyori, SCOLAR Network hubida vitse-kurator, talabalar assotsiatsiyasida departament rahbari. Bu lavozimlarning umumiy jihati bor: ularda maosh bilan boshqarib boʻlmaydigan odamlar ishlaydi. Volontyorga buyruq berib boʻlmaydi. U adolatsizlikni sezgan kuni shunchaki kelmay qoʻyadi.
Shuning uchun adolat bunday jamoada katta falsafa emas, kundalik ish. Ogʻir vazifani har doim bir xil odam bajaryaptimi? Tadbir muvaffaqiyatli oʻtganda kim rahbarning oldida maqtaladi? Xato boʻlganda aybni kim oladi? Shior aytgan «adolat yengar» gapi birinchi navbatda shu savollarda sinaladi. Yetakchi bu yerda sudya emas, lekin uning kichik qarorlari odamlarning ishonchini saqlaydi yoki yoʻqotadi. Boʻlajak huquqshunos uchun bu darslikda topib boʻlmaydigan amaliyot.
Loyiha boshqaruvi va qonun matni
Project Manager ishi muddatlar va chegaralardan iborat: kim, nimani, qachongacha qiladi, kechiksa nima boʻladi? Yaxshi tuzilgan shartnoma ham aslida xuddi shu savollarga javob beradi. Har ikkisida ham asosiy maqsad bir xil: keyinchalik «men bunday demagan edim» degan bahsning oldini olish.
Bu oʻxshashlik kichik emas. Loyihani boshqargan yurist shartnoma yozayotganda amalda nima buzilishi mumkinligini biladi. Qonunni bilgan menejer esa jamoa kelishuvini aniqroq yozadi. Bobur shu ikki koʻnikmani talabalik yillaridayoq birga mashq qilmoqda. Ularning birlashuvi, ehtimol, uning keyingi faoliyatidagi eng foydali natija boʻladi, chunki bunday odamlar koʻp hollarda ishga kechroq, tajriba bilan keladi.
Intellektual oʻyinlardagi chempionliklari ham shu yoʻlga qoʻshimcha mashq. U yerda ham qisqa vaqtda maʼlumotni tortish, chetlab oʻtilgan tafsilotni payqash va bir qarorga kelish kerak boʻladi.
Bir harf
Yana oʻsha ikki soʻzga qaytaylik. Ular orasida bitta harf bor. Qaysi birini tanlasang, keyingi hamma narsa shunga qarab boradi.
Yuridik ish koʻpincha shunday koʻrinadi. Bahsli hujjatdagi bir band, sud qaroridagi bir jumla, ichki yozishmadagi bir ibora. Gʻazab kuchli va shoshqaloq: u darhol natija talab qiladi. Adolat esa sekin: dalil, navbat, ikkinchi tomon soʻzi. Har bir yosh yurist kelajakda kuchli bir gʻazab oldida turib, qalamni ushlab qoladi. Bobur Kurganbayev bu shiorni talabalik yillarida yozib qoʻygan. Uning qiymatini keyingi yillardagi oʻsha daqiqalar koʻrsatadi.
