Televizor ekraniga qaragan odam odatda bir yuzni koʻradi. Muxbir mikrofonni ushlab gapiradi, boshlovchi kameraga qaraydi. Tomoshabin uchun yangilik ana shu odam orqali keladi. Ammo oʻsha yuzning orqasida koʻzga koʻrinmaydigan butun bir odamlar zanjiri turadi. Tasvirchi kadrni tanlaydi, montajchi soʻnggi daqiqagacha oʻtiradi, muharrir matndan ortiqcha gapni olib tashlaydi, rejissyor vaqtni hisoblaydi. Birortasi xato qilsa, ekrandagi odam yomon koʻrinadi.
Shuning uchun telejurnalistika jamoaviy kasb. Bu yosh Sirojiddin Dilshodov shiorida bir narsa ayniqsa diqqatga loyiq.
Haqiqiy yetakchilik — jamoani bir maqsad atrofida jipslashtirish va ularni buyuk marralar sari ruhlantirishdir.
Bu jumlada shaxsiy yutuq haqida gap yoʻq. Odatda yosh odamlarning shiorlari men, mening orzum, mening kuchim atrofida aylanadi. Bu tabiiy, chunki u yoshda odam hali oʻzini topmoqda. Sirojiddin esa diqqatini boshqa joyga qaratgan: jamoa. «Jipslashtirish» soʻzi ham nozik tanlangan. U buyruq berishni emas, odamlarni bir-biriga yaqinlashtirishni bildiradi. «Ruhlantirish» esa kuch bilan emas, ichki ishonch bilan ishlaydi.
Oʻsmirning bu gaplarni aytishi mumkin, lekin uning haqiqiy qiymati amalda koʻrinadi. Uning roʻyxatiga qarasak, u aslida jamoaviy natijalar bilan toʻla ekanini koʻramiz.
Andijon va Muhammad Yusuf nomi
Sirojiddin 2010-yil 28-iyunda Andijon shahrida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. Andijon shahridagi Muhammad Yusuf nomidagi ijod maktabida oʻqiydi. Oʻzbekiston xalq shoiri Muhammad Yusuf sodda va xalqchil tili bilan keng oʻquvchiga yetib borgan ijodkor boʻlgan. Uning satrlari qoʻshiq boʻlib ham koʻp kuylangan.
Boʻlajak jurnalist uchun bu nom qiziq bir tayanch. Jurnalist ham eng murakkab narsani oddiy odamga tushunarli qilib aytishi kerak. Murakkab gap yozish oson, oddiy va aniq yozish qiyin. Muhammad Yusuf sheʼrlari kabi yaxshi xabar ham oʻqilgan zahoti tushuniladi. Shoir bilan jurnalist bir xil ishni qilmaydi, ammo ikkalasi ham oʻz oʻquvchisini hurmat qilishi kerak.
Uning asosiy yoʻnalishlari media va telejurnalistika, internet jurnalistikasi, sahna sanʼati, harbiy-sport yoʻnalishi, notiqlik hamda intellektual bellashuvlardir. Bu yoʻnalishlarning har biri bir xil savol berishga oʻrgatadi: oldingda turgan odamlarga qanday yetib borish mumkin?
Andijon MTRK: kasbni ichkaridan koʻrish
Sirojiddin Andijon MTRK telekanalida tajribali jurnalistlardan efir madaniyati, tasvirga olish va material tayyorlash boʻyicha amaliy saboqlar oladi. Video va badiiy ocherk (badia) yoʻnalishidagi koʻrik-tanlovlarda gʻolib boʻlgan.
Maktab oʻquvchisi uchun telekanal ichiga kirish katta imkoniyat. Tashqaridan televizor sehrli koʻrinadi. Ichkarida esa bu sehr yoʻqoladi: kabellar, navbat, qayta yozilgan kadr, «yana bir marta aytib bering» degan rejissyor. Bu sehrning yoʻqolishi yaxshi narsa. Kasbga oʻz haqiqiy koʻrinishida qarash ertami-kechmi kerak boʻladi, erta boshlagani esa foydali.
Ustozlardan oʻrganishning alohida qiymati shundaki, jurnalistika kitobdan toʻliq oʻrganilmaydi. Kimdan qanday savol soʻrash, intervyu berishni istamagan odam bilan qanday gaplashish, qaysi kadrni olib tashlash — bu narsalar koʻpincha tajribali odam yonida turib oʻrganiladi. Hunarmandchilikdagi usta-shogird munosabati bu kasbda hali ham yashaydi.
Badiiy ocherk tanlovi ham muhim belgi. Xabar «nima boʻldi?» degan savolga javob beradi, ocherk esa «bu qanday boʻldi va odamga nima berdi?» degan savolga. Ocherk yozgan odam oddiy voqeani kuzatishga, tafsilotga eʼtibor berishga oʻrganadi. Tez yangilik zamonida bunday sabrli koʻz kam uchraydi.
Internet jurnalistikasi: tezlik va ishonch
Sirojiddin televizordan tashqari internet jurnalistikasini ham oʻz yoʻnalishi deb biladi. Buning sababi oddiy: tengdoshlari yangilikni endi televizordan emas, telefondan koʻradi. Internet soʻzni tezkor qildi, ammo uni arzonlashtirdi ham. Har qanday odam bir daqiqada xabar yoza oladi. Hamma xabar haqiqat degani emas.
Shu sababli yangi avlod jurnalisti uchun eng muhim koʻnikma ham oʻzgarmoqda. Endi faqat birinchi boʻlib xabar berish emas, toʻgʻri xabar berish muhim. Ikki manbadan tekshirish, suratning qayerdan olinganini aniqlash, hayajonli sarlavhaga berilmaslik. Uning kelajakdagi maqsadida ham xolis, tezkor va teran tahliliy axborot haqida gap ketadi. Bu uch soʻz baʼzan bir-biriga qarshi ishlaydi: tezkor boʻlsang, chuqur tahlil qilish qiyin. Muvozanatni topish uchun esa koʻp yillik tajriba kerak.
Sahna: birinchi oʻrin kimniki?
Ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari agentligi tomonidan «Zamin inclusive» toʻgaraklari mavjud maktablar oʻrtasida oʻtkazilgan «Turon teatri» musobaqasining respublika bosqichida Sirojiddin jamoasi bilan 1-oʻrinni qoʻlga kiritgan.
Musobaqa nomidagi «inclusive» soʻzi eʼtiborga loyiq. Inkluziv muhit imkoniyati cheklangan bolalarning ham birga ishtirok etishini nazarda tutadi. Biz Sirojiddin jamoasidagi ishning tafsilotini bilmaymiz, shu sababli bu haqda ortiqcha xulosa chiqarmaymiz. Ammo bunday toʻgaraklar yosh odamga umuman foydali narsani oʻrgatadi: jamoa faqat kuchlilardan tuzilmaydi, turli odamlar bir narsa yaratadi.
Sahna jurnalist uchun ham yaxshi maktab. Ovoz, nafas, kameraga qarash, oʻzini tutish. Aktyor oʻzini boshqacha odam qilib koʻrsatishni oʻrganadi. Jurnalist esa buning aksini oʻrganishi kerak: efirda oʻzini koʻrsatmaslik, voqeadan koʻra katta boʻlib ketmaslik. Sahnadan ekranga oʻtganda bu farqni bilish muhim.
«Turon yoʻlbarslari»: boshqa jamoa
Sirojiddin «Vatan tayanchi» otryadlari oʻrtasida oʻtkazilgan «Turon yoʻlbarslari» harbiy-sport musobaqasining respublika bosqichida 2-oʻrin, kumush medal sohibi boʻlgan. Ijod maktabi oʻquvchisining bu natijasi kutilmagan koʻrinadi.
Harbiy-sport musobaqalari boshqacha jamoaviylikni oʻrgatadi. Teatrda ham, televizorda ham bahslashish mumkin. Bu yerda esa intizom bor: buyruq aniq, vaqt qisqa, bir kishining kechikishi hammaga taʼsir qiladi. Bunda charchagan paytda ham sherigingga yordam berish kerak. Oʻsmirlik yoshida jismoniy charchoqni boshqalar bilan birga bosib oʻtish odamga koʻp narsa beradi.
Uning shiori bu tajribadan ham kelib chiqqan boʻlishi mumkin. «Jipslashtirish» soʻzi musobaqa maydonida darsdagidan boshqacha maʼno oladi.
Jurnalist uchun esa bunday tajribaning amaliy foydasi ham bor. Kasb uni turli muhitlarga olib boradi: ijodiy zal ham, qattiq intizomli joy ham. Har ikki muhitning tilini bilgan odam ikkalasida ham oʻzini begona his qilmaydi va odamlar bilan tezroq til topishadi.
«Zakovat» va shubha
Andijon viloyati «Zakovat» NNT tomonidan maktab oʻquvchilari oʻrtasida oʻtkazilgan Intellektual olimpiadada u 1- va 3-oʻrinlarni olgan, professor Niyazmatov xotirasiga bagʻishlangan musobaqada 3-oʻrin sovrindori boʻlgan. U badiiy kitoblar oʻqiydi, filmlar tomosha qiladi, yangilik va faktlarni tahlil qiladi, gitara chaladi, musiqa tinglaydi.
«Zakovat» jurnalist uchun yana bir mashq. Oʻyinda bir daqiqada savolning qaysi qismi muhim ekanini ajratib olish kerak. Keyin jamoada kim haq ekanini tez aniqlash lozim. Oʻzi aminman, deb oʻylagan narsang notoʻgʻri chiqishi mumkin. Yaxshi jurnalist ham oʻz taxminiga shubha bilan qaraydi.
Faktlarni tahlil qilishga qiziqish esa uning qiziqishlar roʻyxatidagi eng jurnalistik satr. Faktni yigʻishga koʻp odam qodir. Ularning qaysi biri haqiqatan muhim ekanini anglash esa alohida qobiliyat.
Gitara: yakka va birga
Roʻyxatdagi gitara oddiy qiziqish kabi koʻrinadi, ammo u bir jihatdan butun mavzuni toʻldiradi. Yolgʻiz odam ham gitara chala oladi. U boshqalarni oʻz ovoziga jalb qilishi ham, boshqalar bilan birga chalishi ham mumkin. Har qanday yetakchiga oʻzi bilan yolgʻiz qolishni bilish ham kerak. Doim jamoada yurgan odam oʻz ovozini eshitmay qoladi.
Bu kichik tafsilot uning hayotidagi muvozanatni eslatadi. Yangiliklar oqimida ishlaydigan odam uchun ham bir payt ekrandan chiqish, musiqa tinglash zarur boʻladi. Kundalik voqealar bilan yashagan jurnalist charchaydi, tez taʼsirlanmaydigan boʻlib qoladi. Bu sohadagi koʻp odam buni oʻz tajribasidan biladi.
Haqiqat qanday yetkaziladi: reja
Sirojiddinning maqsadi telejurnalistika va internet media yoʻnalishlarida yetakchi oliy taʼlim dargohlarida oʻqib, xalqqa xolis, tezkor va teran tahliliy axborotlar taqdim etuvchi yetuk jurnalist boʻlishdir. U hali maktab oʻquvchisi, shu sababli bu orzuga hali yetilmagan.
Jurnalistika kasbi baʼzan yoqimsiz savollar berishni talab qiladi. Bu esa shiordagi «jipslashtirish» bilan qiziq ziddiyatga kiradi. Yaxshi jurnalist hamma bilan doʻst boʻla olmaydi. U baʼzan oʻz tanishlariga, oʻz viloyatiga, hatto oʻz jamoasiga ham qiyin savol berishi kerak. Yetakchi birlashtiradi, jurnalist esa tekshiradi. Bu ikki rolni bir odamda qanday saqlash mumkin? Bunga oʻsmirlikda javob berib boʻlmaydi, ammo savolni erta bilish foydali.
Yosh jurnalist nima qila oladi?
Maktab oʻquvchisi uchun jurnalistikani qayerdan boshlash kerak? Koʻpincha yoshlar katta mavzuni qidiradi. Holbuki, eng yaxshi mashq yonidagi kichik savoldir. Maktab oshxonasi nega qimmatlashdi? Mahalladagi bola nega maktabga kelmay qoldi? Bu savollarga javob topish uchun odamlar bilan gaplashish, gapni tekshirish, ikki tomonni tinglash kerak boʻladi.
Bunday kichik matnlar uning haqiqiy maktabi boʻlishi mumkin. Andijon kabi katta tarixga ega viloyat esa material bilan boy.
Kadr ortidagi odamlar
Maqola boshida ekrandagi yuz va uning ortidagi odamlar haqida gapirgan edik. Sirojiddin yoʻlining bu bosqichida oʻsha odamlarning oʻzi uning ustozlari. Ular unga kasb sirlarini oʻrgatmoqda. Bir kun u ham ekrandagi yuz boʻlishi yoki, aksincha, kadr ortidagi muharrir boʻlib qolishi mumkin.
Qaysi birida boʻlmasin, uning oʻzi aytgan qoida shu yerda sinovdan oʻtadi. Efir boshlanishiga bir daqiqa qolganda hamma asabiy boʻladi. Xato topiladi, jadval buziladi, kimdir baqiradi. Shunda jamoani bir maqsad atrofida ushlab turadigan odam kerak boʻladi. Andijon maktabidan chiqqan yigit oʻzini oʻsha daqiqaga oldindan tayyorlayotganga oʻxshaydi.
