Antuan de Sent-Ekzyuperining «Kichik shahzoda» asarida bir qari shoh bor. U yolgʻiz sayyorada oʻtiradi, hukm qiladigan odami yoʻq. Shahzodaga u shunday deydi: boshqalarni hukm qilishdan oʻzingni hukm qilish ancha qiyin; agar oʻzingni toʻgʻri sud qila olsang, sen chindan ham donishmand ekansan. Bir qarashda bolalar kitobidagi hazilga oʻxshagan bu gap kattalarga yoʻllangan achchiq saboq.
Elbek Muhammadjonovning shiori shu fikrga juda yaqin.
Agar oʻzingni toʻgʻri sud qila bilsang, chindan ham donishmand boʻlib chiqasan.
Bu jumla yosh huquqshunosning oʻz oldiga qoʻygani uchun qiziq. Yurist hayoti davomida boshqalar ishini koʻradi. Dalillarni tahlil qiladi, ayb va oqlovni tortadi, hukmga taʼsir qiladi. Bu kuch odamni oʻz xatolariga koʻr qilib qoʻyishi mumkin. Oʻzgalarni baholashga oʻrgangan odam uchun oʻz xulqi har doim uzrli tuyuladi. Psixologlar buni yaxshi biladi: biz boshqalarning xatosini xarakteridan, oʻz xatomizni esa sharoitdan izlaymiz.
Shu sababli Elbekning shiori kasbga kirish oldidan qilingan ogohlantirishga oʻxshaydi. Oʻzingni sud qilish qiyin, chunki bu sudda sen hakam, ayblanuvchi va guvohsan. Advokatlar ham oʻzingsan. Hech kim seni tekshirmaydi. Hukmni ijro etuvchi ham yoʻq. Faqat kechasi xayolingga kelib turadigan oddiy savol bor: men oʻsha ishda halol boʻldimmi?
Quvadan: soʻz bilan boshlangan yoʻl
Elbek 2008-yil 6-martda Fargʻona viloyatining Quva tumanida tugʻilgan, hozir Toshkentda yashaydi. Uning yoʻli kutilmagan joydan boshlangan. 5–9-sinflarda u Erkin Vohidov nomidagi ijod maktabida oʻqigan. Bu davrda uning publitsistik va badiiy ishlari «Oʻzbegim» jurnali hamda «Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati» gazetasida chop etilgan.
Ijod maktabi bitiruvchisining yuridik litseyga oʻtishi tasodifiy burilish emas. Uni qarama-qarshi yoʻnalishga oʻtish deb qabul qilish ham notoʻgʻri. Yurist hayoti matndan iborat. Qonun matni, shartnoma, ariza, sud qarori. Har birida bitta soʻz katta oqibatga olib kelishi mumkin. Vergul oʻrni ham ayrim hollarda muhokama mavzusi boʻlgan. Adabiyot maktabida soʻzning ogʻirligini sezgan bola uchun bu yangi dunyo emas, oʻsha dunyoning boshqa qavati.
Gazetada chiqish tajribasi ham keyin ish beradi. Oʻz matningni muharrir tuzatganini koʻrish, ochiq oʻquvchi oldida javobgar boʻlish oʻsmirlikda foydali mashq. Yosh yurist kelajakda ommaga huquqiy masalani tushuntirishi kerak boʻlsa, bu yerda ham oʻsha koʻnikma kerak boʻladi.
Yuridik litsey
10–11-sinflarda Elbek Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi M. S. Vosiqova nomidagi yuridik akademik litseyda oʻqigan. «Akademik litsey iftixori» stipendiyasi gʻolibi boʻlgan. Litseyni aʼlo baholar bilan bitirib, maxsus suhbatlardan soʻng Toshkent davlat yuridik universitetining 1-kurs talabasi boʻlgan.
Bu oʻtish uning hayotida muhim. Viloyatdan poytaxtga kelish, boshqa odamlar, boshqa surʼat. Yuridik litseyda u birinchi marta huquqni tizim sifatida koʻrgan boʻlishi kerak. Qonun oddiy odam uchun taqiq roʻyxati, yurist uchun esa murakkab mantiq. Har bir tushuncha boshqasiga bogʻliq. Shunday muhitga oʻsmirlikda kirish keyingi universitet yillarini osonlashtiradi. Biroq universitet endi boshlanmoqda va uning darajasi hali koʻrinmagan.
Tarix, til va ikki qoʻshimcha alifbo
Elbekning tarixdan A, ona tili va adabiyotdan B darajali sertifikatlari, ingliz tilidan CEFR B2 sertifikati bor. Tarixdan fan olimpiadalarida viloyat bosqichigacha yetib borgan. Hozir rus va arab tillarini oʻrganmoqda.
Arab tilini tanlash huquqshunos uchun kam uchraydigan, lekin chuqur tanlov. Bu faqat Yaqin Sharq bilan aloqa uchun kerak emas. Oʻrta Osiyo huquq tarixi fiqh anʼanasi bilan chambarchas bogʻliq. Burhoniddin Margʻinoniyning «Hidoya» asari asrlar davomida Sharq huquqshunoslari qoʻlida boʻlgan. Margʻilon esa uning oʻz viloyatida. Bu tanlovning sababini Elbek aniq aytmagan, shuning uchun biz faqat imkoniyatni koʻrsatamiz: arab tilini bilgan yurist oʻz mintaqasining eski huquq merosiga bevosita qaray oladi.
Rus tili esa boshqa yoʻlni ochadi. Oʻzbekiston huquq tizimi tarixan sobiq sovet huquq maktabi bilan bogʻliq, koʻp adabiyot shu tilda. Xalqaro huquq uchun esa ingliz tili asosiy. Uch til uch xil huquq anʼanasiga eshik demakdir. Ularni birlashtira olgan odam mamlakat qonunchiligiga boshqacha koʻz bilan qaray oladi.
«Zakovat» va LEGIST
Elbek oʻrta maxsus va professional taʼlim muassasalari oʻquvchilari oʻrtasidagi «Zakovat» intellektual bellashuvining respublika bosqichida 2-oʻrinni olgan. Litseyda «Zakovat» klubi sardori boʻlgan. Tengdoshlarini birlashtirib, «LEGIST» intellektual jamoasiga asos solgan va uni respublika hamda hududiy ligalarda boshqarib kelmoqda.
Sardorlik «Zakovat»da oʻziga xos sinov. Oltita aqlli odam bir stolda. Vaqt oz. Har biri oʻz javobiga amin boʻlishi mumkin. Sardor oxirgi soʻzni aytadi, va hammasi uning qarori bilan yashaydi. Xato boʻlsa, «biz yutqazdik» deydi. Yuridik amaliyotga bundan yaxshiroq tayyorgarlik kam topiladi. Sudya ham, xuddi shunday, turli dalillarni tinglab, oxirgi qarorni oʻzi chiqaradi va uning uchun javob beradi.
Jamoa nomi «LEGIST» ham eʼtiborga loyiq. Bu soʻz qonun bilimdoni, legist degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Xitoyda bu nom bilan qonun ustuvorligini oʻta qattiq talqin qilgan oqim ham maʼlum boʻlgan. Jamoa nomini tanlashda Elbek bunday maʼnoni nazarda tutganmi yoki yoʻqmi, biz bilmaymiz.
Hukmronlik emas, xizmat
Elbek yetakchilikda ikki fikrga tayanadi. Saymon Sinekning «Eng buyuk lider — xizmat qilishga tayyor boʻlganlardir, hukmronlik qilishga emas» degan gapi va Mahatma Gandiga nisbat beriladigan «Liderlar yoʻl koʻrsatmaydi, yoʻlni yoritadi» degan soʻz. U jamoani bir maqsad atrofida birlashtirish, vazifalarni adolat bilan taqsimlash va har bir aʼzoning iqtidorini yuzaga chiqarishni oʻz uslubi deb hisoblaydi.
Gandi namunasi bu yerda qiziq. U ham yurist boʻlgan. Janubiy Afrikada kamsitilgan hindlar ishini olib borgan va undan keyin katta harakat boshlagan. Biroq bu yerda yana oʻsha oʻz-oʻzini sud qilish haqidagi gap qaytib keladi: Gandi oʻz xatolari haqida ham kitob yozgan, uning «Mening haqiqat bilan tajribalarim» kitobi aynan shu haqdadir. Oʻzini aybdor deb tan olish uni kuchsiz qilmagan.
Nima uchun huquq?
Elbekning huquqshunoslikni tanlashida kuzatishlari va hayotiy tajribalari muhim oʻrin tutgan. Yoshligida inson huquqlari buzilishi bilan bogʻliq holatlarga duch kelgani unda adolatsizlikka qarshi kurash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishga intilish uygʻotgan. Bu holatlarning tafsiloti aytilmagan. Biz ham ularni toʻqib chiqarmaymiz.
Koʻp yaxshi yuristlar kasbga xuddi shunday boshlangʻich tuygʻu bilan kirgan: biror narsa toʻgʻri emas edi va men uni tushunmoqchiman. Bu tuygʻu kuchli, ammo u bilan yolgʻiz qolib boʻlmaydi. Adolat haqidagi hayajon qonun va dalil bilan intizomga solinishi kerak. Aks holda, u boshqa bir adolatsizlikka olib kelishi mumkin. Haqligiga juda ishongan odam dalilni eʼtiborsiz qoldirishi ham oson boʻladi. Bu yerda ham oʻsha sud savoli yana keladi.
U davlat xizmatining uchta ustuni deb adolat, halollik va huquq ustuvorligini biladi. Bu uch soʻz har kimning nutqida uchraydi. Ammo Elbek ularni talaba sifatida emas, bir kun oʻz imzosi bilan sinovdan oʻtkazadi.
Detektiv kitoblar va yosh qutqaruvchi
Elbek boʻsh vaqtida koʻngilochar filmlardan koʻra tahliliy va detektiv yoʻnalishdagi kitoblarni afzal koʻradi. Detektiv va yuridik mazmundagi asarlar uning qiziqishini yanada kuchaytirgan.
Detektiv adabiyot huquqshunos uchun yaxshi mashq. Unda birinchi koʻringan aybdor koʻpincha aybdor emas. Yaxshi detektiv oʻquvchini oʻz xulosasiga shubha qilishga oʻrgatadi. Haqiqiy tergov kitobdan farq qiladi va oʻsha aqlli izquvarlar bu yerda kam uchraydi, ammo fikrlash tarzi foydali.
U Favqulodda vaziyatlar vazirligining «Yosh qutqaruvchi» musobaqasining Toshkent shahar bosqichida 3-oʻrinni olgan. Bu natija kitobxon yigit haqidagi tasavvurni toʻldiradi. Yoshligidan jismoniy chidamlilik va harbiy sohaga qiziqqan Elbek sportni tiniq fikrlashning sharti deb biladi. Yosh qutqaruvchi musobaqasi uning xarakteriga ham mos: u odamlarga yordam berish haqidagi koʻnikmalarni sinaydi.
Xalqaro huquq: reja
Elbekning maqsadi xalqaro huquq sohasida yuqori malakali huquqshunos boʻlish, Oʻzbekiston qonunchiligini takomillashtirish va inson huquqlarini samarali himoya qilishga hissa qoʻshishdir. U xalqaro tajribani oʻrganib, ilgʻor amaliyotlarni milliy qonunchilikka moslashtirish va undagi boʻshliqlarni bartaraf etishni istaydi. Bu hali uzoq maqsad: u birinchi kursda.
Chet el tajribasini olib kelish oddiy koʻchirish emas. Bir mamlakatda yaxshi ishlagan qoida boshqa mamlakatda boshqa natija berishi mumkin, chunki sud, urf-odat, iqtisod boshqacha. Yaxshi huquqshunos buni biladi va sabr bilan moslashtiradi. Tarixni A darajada bilishning foydasi aynan shu yerda chiqadi.
Yolgʻiz sayyorada
Kichik shahzoda oʻsha qari shohning sayyorasini tark etadi. Shoh unga yana bir qancha buyruq bermoqchi boʻladi. U juda yolgʻiz, ammo buni hukmronlik tili bilan yashiradi. Shahzoda ketayotganda shoh uni elchi qilib tayinlaydi. Bu voqea juda kulgili va juda gʻamgin.
Kuch haqidagi eng yaxshi saboqlardan biri shu. Kuch odamni yolgʻizlashtirishi mumkin. Atrofida hech kim xatosini aytmaydigan odam oʻzini toʻgʻri sud qila olmaydi. Elbek Muhammadjonov hali bu yerdan juda uzoqda. U birinchi kurs talabasi, sardor, kitobxon. Lekin u bir kun kattaroq stolga oʻtirsa, oʻsha savolni oʻzi bilan olib borishi kerak boʻladi. Agar olib borsa, hukmini ham, oʻzini ham oqlash uchun boshqa hech kim kerak boʻlmaydi.
