Fond bozori haqida gapirganda, koʻpchilik tezda boyish hikoyalarini eslaydi. Bir aksiya, bir omadli qaror, bir kechada oʻzgargan hayot. Bozorning haqiqiy tili esa boshqacha. U raqamlarni oʻqishni, xato qilganda xatoni tan olishni va ertaga yana oʻrganishni talab qiladi. Ibrohim Narzullayevning yoʻli bilan tanishganda, avvalo shu sokin haqiqat esga tushadi.
U 2008-yil 22-iyulda Qashqadaryo viloyatining Kitob tumanida tugʻilgan. Hozir Toshkentda yashaydi va Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetining Xalqaro iqtisodiy munosabatlar fakultetida birinchi bosqichda oʻqiydi. Yoshligidan biznes va iqtisodiyotga qiziqqan, bugun esa AQSh fond bozorida kompaniyalar aksiyalari bilan savdo qilib, nazariyani amaliyotda sinab koʻrayotgan yosh investor sifatida tanilgan.
Ammo uning hikoyasini bozordan boshlash notoʻgʻri boʻlardi. Chunki Ibrohimning oʻzi hikoyani boshqa joydan boshlaydi — oʻrganishdan.
Har bir kun — oʻzingni rivojlantirish, yangi bilimlarni egallash va maqsadlaring sari yana bir qadam tashlash uchun imkoniyatdir. Hech qachon oʻrganishdan va harakat qilishdan toʻxtama.
Bu soʻzlarda pul haqida gap yoʻq. Foyda, daromad yoki muvaffaqiyat ham tilga olinmaydi. Yosh investorning shiori bilim va harakat bilan yakunlanadi. Bu tafsilot uning iqtisodga qarashini tushunish uchun kalit vazifasini oʻtaydi.
Kitobdagi maktab-internat
Ibrohimning taʼlim yoʻli Kitob tumanidagi ixtisoslashtirilgan maktab-internatdan oʻtgan. Internat oʻz-oʻzidan oʻquvchidan alohida bir narsani talab qiladi: u yerda kun tartibi, oʻqish va dam olish bitta hovlida kechadi. Bunday muhitda vaqtni boshqarish tushunchasi kitobdagi maslahat emas, kundalik zaruratga aylanadi.
Ixtisoslashtirilgan maktabning yana bir xususiyati — unga tushgan oʻquvchi oʻziga oʻxshash tirishqoq tengdoshlari orasida oʻqiydi. Shunday muhitda raqobat ham, oʻrtoqlik ham bir xil manzilda boʻladi.
Ibrohim bu maktabni tamomlab, poytaxtga yoʻl olgan. Kitobdan Toshkentga qadar boʻlgan masofa xaritada oddiy bir chiziq, ammo yosh talaba uchun u boshqa oʻlchovga ham ega: tuman maktabida shakllangan odatlarni endi katta shahar va katta universitet sinaydi.
Raqamlar tili
Ibrohimning akademik natijalari orasida bittasi alohida ajralib turadi: matematika fanidan A darajali Milliy sertifikat. Bu daraja uning aniq hisob-kitobga boʻlgan qiziqishini rasmiy ravishda tasdiqlaydi.
Matematika va investitsiya oʻrtasidagi aloqa birinchi qarashda koʻrinadiganidan chuqurroq. Gap bozorda murakkab formulalar yechishda emas. Gap tafakkur odatida. Matematika bilan shugʻullangan odam uchun taxmin bilan isbotning farqi aniq boʻladi. U «menimcha» deyishdan oldin «qanday bilaman?» deb soʻrashga oʻrganadi. Bozorda bu odat ayniqsa qimmatli, chunki u yerda eng xavfli narsa — asossiz ishonch.
Foiz, ehtimol, nisbat va oʻsish surʼati kabi tushunchalar matematika darsida quruq mavzu boʻlib tuyulishi mumkin. Moliyada esa ular daftardagi misol boʻlmay qoladi va qaror qabul qilish vositasiga aylanadi. Ibrohimning qiziqishlari aynan shu ikki dunyo tutashgan joyda shakllangan.
Bir fan bilan cheklanmaslik
Uning sertifikatlari roʻyxati matematika bilan tugamaydi. Ingliz tilidan B2, ona tilidan C+, tarix fanidan C darajalari ham bor.
Roʻyxatda ingliz tilining oʻrni alohida. AQSh fond bozori bilan ishlaydigan odam uchun til shunchaki qoʻshimcha koʻnikma emas. Kompaniyalarning hisobotlari, moliyaviy yangiliklar, tahliliy materiallarning katta qismi inglizchada chiqadi. B2 darajasi murakkabroq matnlar bilan mustaqil ishlash imkonini beradigan bosqich hisoblanadi. Demak, bu sohada ingliz tili sertifikat varagʻida qolib ketmaydi, u ish quroliga aylanadi.
Ona tili va tarix sertifikatlari ham bu manzarani toʻldiradi. Iqtisodchini faqat raqam bilan ishlaydigan odam deb tasavvur qilish xato boʻlardi. Bozorlar kishilarning qarorlaridan, qarorlar esa tarixiy tajriba va jamiyat kayfiyatidan tarkib topadi. Iqtisodiy inqirozlar va tiklanishlar tarixini bilmagan investor har bir voqeani birinchi marta koʻrayotgandek qabul qiladi. Fikrini aniq bayon qila olmagan mutaxassis esa eng toʻgʻri xulosasini ham boshqaga yetkaza olmaydi.
Bozor — eng qattiq oʻqituvchi
Ibrohimni koʻp tengdoshlaridan ajratib turadigan jihat ana shu: u moliya haqida faqat oʻqib qolmagan. U AQSh fond bozorida kompaniyalar aksiyalari bilan amalda savdo qiladi. Shuningdek, moliyaviy savodxonlik va raqamli bozorlarni oʻrganuvchi tadqiqotchi sifatida ham qayd etilgan.
Nazariya bilan amaliyot orasidagi farqni oʻz hisobidan savdo qilgan odam yaxshi biladi. Darslikda aksiya jadvali — bu chiziq. Amaliyotda esa u qaror, kutish va masʼuliyat demak. Bozor hech kimga baho qoʻymaydi, uzr ham soʻramaydi. U faqat natija koʻrsatadi. Buni qabul qilish kishidan intizom talab etadi.
Fond bozori daromad bilan bir qatorda xavf ham keltiradi. Har qanday jiddiy investor buni yoddan chiqarmaydi. Aynan shu sababli bu sohada doimiy oʻrganish shart: bugun toʻgʻri koʻringan xulosa ertaga yangi maʼlumot oldida qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Ibrohim shiorining soʻnggi jumlasi bozor sharoitida yanada aniq maʼno kasb etadi.
Shu jumladagi ikki soʻz — oʻrganish va harakat — bozorda birlashadi. Faqat oʻrganib, harakat qilmagan kishi nazariyotchi boʻlib qoladi. Faqat harakat qilib, oʻrganmagan kishi esa tasodifga bogʻlanib qoladi. Bu ikkisi birga ishlashi kerak.
Moliyaviy savodxonlik nega muhim?
Ibrohimning qiziqishlari orasida moliyaviy savodxonlik tilga olingani bejiz emas. Bu soʻz baland eshitilsa-da, mazmuni oddiy: pulni qanday topish, qanday sarflash, qanday asrash va qanday xavf-xatarlarni tushunish.
Raqamli bozorlar yoshlar uchun ham eshik, ham tuzoq boʻlishi mumkin. Bugun telefon orqali dunyo bozorlariga chiqish oson boʻlib qoldi. Biroq kirish osonlashgani tushunish ham osonlashgan degani emas. Moliyaviy bilim yetarli tarqalmagan muhitda odamlar vaʼdalarga aldanishi ham, xavfni sezmay qolishi ham mumkin. Bunday sharoitda sohani jiddiy oʻrganayotgan yoshlar kelajakda oʻz tengdoshlariga ham foyda keltira oladi.
Ibrohim bu sohaga oʻz qiziqishi va amaliy tajribasi orqali kirib kelmoqda. U hali birinchi bosqich talabasi, shuning uchun bu yoʻnalishdagi asosiy ishlari oldinda.
Universitet: tajribaga nom berish
Uning asosiy yoʻnalishlari sifatida tadbirkorlik, investitsiya, biznes, xalqaro iqtisodiyot va fond bozori koʻrsatilgan. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar fakulteti nomi bilan bu roʻyxat bir-biriga aniq mos keladi.
Amaliy tajribaga ega talaba uchun universitet darslari boshqacha eshitiladi. U tushunchalarni birinchi marta eshitayotgan boʻlmasligi mumkin, ammo endi oʻz tajribasiga nom va tizim topadi. Avval sezgi darajasida bilgan narsasining qonuniyatini koʻradi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar esa bir davlatning bozori boshqasinikiga qanday bogʻlanishini oʻrgatadi — AQSh aksiyalari bilan ishlayotgan yosh odam uchun bu savol nazariy emas.
Diplomatiya soʻzi ham universitet nomida bejiz turmaydi. Iqtisod faqat grafiklardan iborat emas: u muzokara, kelishuv va ishonch bilan ham ishlaydi. Tadbirkor boʻlishni maqsad qilgan odam uchun odamlar bilan til topishish koʻnikmasi raqamlar kabi muhimdir.
Oldindagi reja
Ibrohimning maqsadi yosh investorlik bilan cheklanmaydi. U olgan nazariy va amaliy bilimlarini kengaytirib, Oʻzbekiston iqtisodiyoti, tadbirkorlik va biznes muhitini rivojlantirishga hissa qoʻshishni, yetakchi iqtisodchi va yirik ishbilarmon boʻlib yetishishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan.
Bu hozircha reja. Uni natija sifatida emas, yoʻnalish sifatida oʻqish kerak. Lekin rejaning yoʻnalishi eʼtiborga loyiq: unda shaxsiy foyda haqida emas, mamlakat iqtisodiyotiga qoʻshiladigan hissa haqida gapiriladi. Yosh odam bozordan faqat oʻz manfaatini emas, uning jamiyatga aloqasini ham izlashi kelajak mutaxassisining qarash doirasini koʻrsatadi.
Tadbirkorlik muhitini rivojlantirish oson ish emas. U uchun bilim ham, tajriba ham, eng muhimi, vaqt kerak. Ibrohimning hozirgi yoshida esa eng katta boylik ham shu vaqt. Investitsiya dunyosida vaqt alohida qadrlanadi, chunki sabr bilan ishlagan kapital vaqt oʻtishi bilan oʻsishi mumkin. Bu qoida faqat pulga emas, bilimga ham taalluqli koʻrinadi.
Tadbirkorlik: bilimning sinovi
Ibrohimning asosiy yoʻnalishlari orasida investitsiya bilan birga tadbirkorlik ham turibdi. Bu ikki soʻz koʻpincha aralashtiriladi, holbuki ular ikki xil mahoratni bildiradi. Investor boshqalar yaratgan ishga baho beradi va shu bahoga tayanadi. Tadbirkor esa hali mavjud boʻlmagan ishni yaratishga urinadi. Birinchisida tahlil, ikkinchisida tashabbus ustunroq turadi.
Ammo ular bir-biridan ayrilgan emas. Kompaniya hisobotlarini oʻqishni oʻrgangan yosh odam biznes qanday tuzilishini, daromad va xarajat qayerdan kelib chiqishini, baʼzi kompaniyalar nega oʻsib, boshqalari nega toʻxtab qolishini kuzatadi. Bunday kuzatuvlar kelajakda oʻz ishini boshlamoqchi boʻlgan odam uchun tayyor saboq vazifasini oʻtashi mumkin.
Bu yerda Ibrohimning yoshi ham oʻziga xos ustunlik. Oʻrganish bosqichida qilingan xato hali qimmat emas, undan olinadigan saboq esa uzoq yillar xizmat qiladi. Shu maʼnoda birinchi kurs talabasining bozordagi tajribasi uning natijalaridan ham koʻra, oʻzida shakllantirayotgan oʻylash usuli bilan qimmatli.
Kitobdan olib chiqilgan savol
Kitob tumanidan chiqqan yosh odamning dunyo bozorlari bilan shugʻullanishi zamonamiz haqida ham bir narsa aytadi. Bir avlod oldin bunday qiziqishning yoʻli ancha tor edi. Bugun axborot va bozorlarga kirish imkoni kengaydi, tuman markazida oʻqigan oʻquvchi ham dunyo kompaniyalari haqida oʻqiy oladi. Bu imkoniyat hamma uchun bir xil natija bermaydi, chunki imkoniyatni ishga aylantirish uchun til, matematika va sabr kerak boʻladi.
Ibrohimning sertifikatlari aynan shu uch shartning ikkitasini rasmiy tasdiqlaydi, uchinchisini esa uning oʻz shiori tilga oladi. U kundalik harakatga, bir qadamga va toʻxtamaslikka urgʻu beradi. Bu ham investorga, ham oʻquvchiga birdek tegishli maslahat.
Maqsad va xavf oʻrtasidagi muvozanat
Yosh odamning investitsiyaga qiziqishi haqida gapirganda, xavf mavzusini chetlab oʻtib boʻlmaydi. Bu sohada natijalar bir xil boʻlmaydi va oʻtgan yutuqlar kelajakni kafolatlamaydi. Aynan shu sababli yaxshi tayyorlangan investor xavfni yoʻq qilishga emas, uni tushunishga va oʻz imkoniga moslashga intiladi.
Ibrohimning yoʻnalishlari orasida tadqiqotchilik ham tilga olingani shu maʼnoda muhim. Tadqiq qilayotgan odam birovning maslahatiga koʻr-koʻrona ergashmaydi, u maʼlumotni oʻzi tekshiradi.
Eng uzoq muddatli sarmoya
Ibrohim Narzullayevning hikoyasidan chiqadigan asosiy xulosa bozor haqida emas, oʻrganish haqida. Internatdagi kun tartibi, matematika sertifikati, ingliz tili, amaliy savdo, universitet auditoriyasi — bularning hammasi bir xil sarmoyaning turli koʻrinishlari: odam oʻz bilimiga pul emas, kunlarini tikadi.
Investorlar oldida doim bir savol turadi: uzoq muddatda nimaga ishonasan? Ibrohimning shiorida bu savolning javobi allaqachon yozilgan. U kunni imkoniyat deb ataydi va toʻxtamaslikni soʻraydi. Bozorlar koʻtariladi va tushadi. Oʻrganish odati esa har qanday bozorda oʻz qiymatini saqlab qoladi.
