Radio jonli vaqt bilan ishlaydi. Soat aniq bir daqiqani koʻrsatganda mikrofon yoqiladi va boshlovchi gapirishi kerak. Tayyor emasman, deya olmaysan. Bir soniyalik sukut efirda uzoq koʻrinadi. Tinglovchi seni koʻrmaydi: yuz ifodang ham, qoʻling ham yordam bermaydi, faqat ovozing bor. Televizor va telefon asrida eski koʻringan bu kasb odamga oddiy bir haqiqatni har kuni eslatib turadi: vaqt seni kutmaydi.
Zaynabxon Jumanazarovaning shiori xuddi shu efir qoidasini hayotga oʻtkazadi.
Muvaffaqiyat sizni kutib turmaydi, siz muvaffaqiyat tomon borasiz!
Bu jumlada harakat tomoni oʻzgartirilgan. Biz koʻpincha «omad keldi», «imkoniyat kelib qoldi» deb gapiramiz, goʻyo odam joyida turadi-yu, yaxshi narsalar uning oldiga keladi. Zaynabxon yoʻnalishni teskari aylantiradi. Buni tashqaridan oʻqish oson. Ammo Xiva tumanidagi maktabda oʻqigan odam Qoraqalpogʻistondagi universitetda jurnalistika oʻqib, Xorazm efirida ishlab, maqolalarini xorijiy nashrlarga yuborayotganida, bu yoʻnalish oddiy geografiya ham boʻlib qoladi. U haqiqatan ham koʻp yerga borgan.
Biroq shior hamma narsani tushuntirmaydi. Unda aytilmagan yana bir savol bor: qayerga borish kerak? Mukofot tomongami, chinakam ish tomongami? Jurnalist uchun bu savol kundalik savol. Zaynabxonning yoʻlini oʻqiganda shu savolni unutmaslik kerak.
Xiva, 17-maktab va Nukus yoʻli
Zaynabxon 2000-yil 23-dekabrda Xorazm viloyatining Xiva tumanida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. U Xiva tumanidagi 17-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabida oʻqigan, maktab davridayoq jamoat va adabiy ishlarga qiziqish bildirgan. Hozir Qoraqalpoq davlat universitetining Jurnalistika fakultetida tahsil oladi va faoliyatini oʻqish bilan birga olib boradi.
Ichan qalʼa devorlari turgan shaharda ulgʻaygan odam uchun hikoya uzoqda emas. Bu yerga butun dunyodan sayyoh keladi va ularning koʻpi bir xil savol beradi: bu kim qurgan, bu yerda kim yashagan? Jurnalistikaning birinchi savollari ham xuddi shunday: kim, qayerda, qachon, nima uchun.
Jurnalistikani oʻqish bilan efirda ishlashning birga kechishi esa boshqa bir foyda beradi. Auditoriyada aytilgan qoida ertasi kuni ishda sinaladi. Oʻqituvchi «faktni tekshiring» deydi, ishda esa bu qoidaga amal qilish vaqtga qarshi kurashga aylanadi. Bunday odam nazariyaga ham, amaliyotga ham shubha bilan qarashni oʻrganadi.
Mikrofon oldidagi toʻrt yil
Zaynabxon jurnalistika sohasida ishlaganiga toʻrt yildan oshdi. Hozir Xorazm MTRK teleradiokanalida radioboshlovchi sifatida faoliyat yuritadi. U dolzarb mavzularni koʻtarib chiqadi, audio va media formatlarda kitobxonlik va shaxsiy rivojlanishni targʻib qiladi.
Hududiy radio markaziy efirdan boshqacha. Toshkentdagi katta studiyada ishlaydigan boshlovchi tinglovchisini umumiy tasavvur qiladi. Xorazm radiosida esa tinglovchi Urganch bozorida sotuvchi, yoʻldagi haydovchi, tumanlardagi uy bekasi boʻlishi mumkin. Boshlovchi ularning hayotidagi muammoni soʻzsiz bilishi kerak. Soʻzni Xorazm shevasi quloqqa qanday eshitilishini ham oʻylash lozim.
Ovoz bilan ishlash ham oʻziga xos mashgʻulot. Boshlovchi charchasa ham, kayfiyati yoʻq boʻlsa ham ovozi shuni bildirmasligi kerak. Kim bilan gaplashayotganini tasavvur qilish kerak. Yaxshi radio boshlovchilari bir narsani yaxshi biladi: mikrofon qarshisida «hurmatli tinglovchilar» emas, bitta odam oʻtiradi. Unga qarab gapirish kerak. Boshqa har qanday uslub efirda sovuq eshitiladi.
Fotojurnalistika: soʻzsiz xabar
2023-yilda Zaynabxon Ukrainada oʻtkazilgan onlayn xalqaro tanlovda «Eng yaxshi fotojurnalist» nominatsiyasi gʻolibi boʻlib, diplom olgan. Radioboshlovchining fotojurnalistika bilan shugʻullanishi birinchi qarashda gʻalati koʻrinadi. Biri faqat ovoz, ikkinchisi esa faqat tasvir.
Aslida ikkalasi bir ishga turli tomondan yaqinlashadi. Radio koʻrinmagan narsani soʻz bilan tasvirlaydi. Fotosurat aytilmagan narsani koʻrsatadi. Har ikkisida ham jurnalist bir qaror oldida turadi: voqeaning qaysi qismi muhim? Yaxshi fotojurnalist kadrni bezatmaydi, voqeani buzmaydi. Bu axloqiy talab ham. Tomoshabin suratga ishonadi, chunki unda haqiqat bor deb oʻylaydi. Shu ishonchni saqlash jurnalistikaning asosiy kapitalidir.
Kitob, antologiya va uyushma
2023-yilda AQShning «Academic Scientific Publishing» tashkiloti bilan hamkorlikda «Journalism» kitobi chop etilib, Amazon.com platformasida sotuvga chiqarilgan, Zaynabxon uning hammualliflaridan biri. 2023 va 2024-yillarda uning ilmiy va publitsistik maqolalari Turkiya hamda Ozarbayjon antologiyalarida nashr etilgan, koʻkrak nishonlari va qabul xatlari bilan eʼtirof etilgan. 2025-yilda u Argentina Xalqaro yozuvchilar uyushmasiga aʼzo boʻlgan, «New Renaissance» xalqaro ilmiy jurnalidagi maqolasi uchun diplom va mualliflik guvohnomasi olgan.
Roʻyxat keng va bu joyda bir narsani ochiq aytish kerak. Bugun xalqaro nashr, antologiya va uyushma atamalari juda turli-tuman narsalarni bildiradi. Ularning bir qismi jiddiy muharrirlik saralovi bilan ishlaydi, bir qismida esa talab ancha yengil. Amazonda sotuvda boʻlish kitobning sifatini oʻz-oʻzidan isbotlamaydi: bu platforma koʻp muallifga ochiq. Biz bu nashrlarning har birini baholay olmaymiz. Jurnalistika oʻqiyotgan odam esa aynan shu farqni hammadan yaxshi bilishi kerak. Manbani tekshirish uning kasbi.
Shu bilan birga bu ishlarning haqiqiy foydasini inkor qilish ham toʻgʻri emas. Maqola yozish, uni boshqa til va boshqa tahririyat talablariga moslash, muddatga ulgurish. Tashqi auditoriyaga yozgan muallif oʻz yurtini tushuntirishga oʻrganadi. Ilmiy yoʻlga kirayotgan talaba uchun bu tajriba kerak.
«Renessans» va qonuniy guvohnoma
2023-yilda mamlakatda ilk marotaba tashkil etilgan «Renessans» milliy mukofoti doirasida Zaynabxon sovrindor boʻlib, 50 million soʻmlik pul mukofotini qoʻlga kiritgan. 2024-yilda MDH miqyosidagi tanlovlarda «Millat umidi» va «Ilm-fan etakchisi» koʻkrak nishonlari hamda guvohnomalari bilan taqdirlangan. U yosh ijodkorlarning anʼanaviy «Zomin seminari»da qatnashib, sertifikat olgan.
2025-yilda uning «Oʻzgar va oʻzgartir» nomli mualliflik dasturi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilgan, u rasmiy guvohnoma olgan. Bu natija boshqa yutuqlardan farq qiladi. Tanlovda kimdir seni baholaydi. Guvohnoma esa sen oʻzing nimadir yaratganingni rasmiy qayd qiladi. Dastur nomining oʻzi ham shiorga oʻxshaydi: avval oʻzgar, keyin atrofingni oʻzgartir. Bu ketma-ketlik muhim. Koʻp odamlar teskari tartibda ish boshlaydi.
Koordinator va indamay olingan sovrinlar
Zaynabxon «Qizlar ovozi» klubi hamda «Qalb muhri» erkin volontyorlik harakatining IT va MEDIA yoʻnalishi boʻyicha viloyat koordinatori. U xayriya va maʼrifiy loyihalarga bosh-qosh boʻlib keladi. Viloyat koordinatori boʻlish, odatda, oʻzi chiqish qilishdan koʻra boshqalarni ishlatishni bildiradi: kim surat oladi, kim matn yozadi, xabar qachon chiqadi.
«Qizlar ovozi» nomi radioboshlovchi uchun ayniqsa mos keladi. Baʼzi mahallada qizning ovozi eshitilishi hali ham oson emas. Orzulari haqida baland gapira olmaydigan qizlar ham bor. Ovoz bilan ishlaydigan ayol bu yerda oʻz kasbini boshqa maʼnoda qoʻllaydi: boshqalar gapira olishi uchun joy ochadi.
U oʻz muvaffaqiyatini koʻz-koʻz qilishni xush koʻrmaydi. Respublika kitobxonlik tanlovlarida qatnashib, MacBook va iPhone kabi sovrinlarni yutgan. Bunday qimmatli sovrin kitobxonlikning oddiy, kam eʼtibor beriladigan tomonini ham koʻrsatadi: oʻqish oxir-oqibat amaliy natija ham berishi mumkin.
Oʻrganib, ulashish
Liderlik borasida Zaynabxonning qisqa tamoyili bor: «Haqiqiy lider — avvalo oʻzi chuqur oʻrganishi va oʻrganganlarini boshqalarga ham ulasha olishi kerak.» Bu jumla ikki ishni ketma-ket qoʻyadi va ikkalasi birga boʻlmasa, biri foydasiz boʻlib qoladi. Oʻrganib, hech kimga bermagan odam yopiq kutubxonaga oʻxshaydi. Oʻrganmasdan ulashgan odam esa, bugungi internetda koʻp uchraydi, oʻzi tushunmagan narsani boshqalarga uzatadi.
Jurnalistikada bu ikki bosqich aniq koʻrinadi: avval material yigʻiladi, tekshiriladi, keyin efirga chiqadi. Tartib buzilsa, soxta xabar paydo boʻladi. Radio ham, volontyorlik ham, kitob ham uning uchun oʻrganganini ulashishning turli yoʻllaridir.
Zaynabxon yoshlarga shunday deydi: «Hayot rang-barang! Har qanday vaziyatda ham tabassum qiling, aslo toʻxtamang. Qatʼiyat bilan harakat qilsangiz, marra albatta sizniki boʻladi!» Radio boshlovchilari bir hikmatni biladi: gapirayotganda tabassum qilsang, ovozda sezilib turadi. Bu gap ham shu kasbdan chiqqan boʻlishi mumkin.
PhD: reja
Zaynabxonning asosiy maqsadi jurnalistika va OAV sohasida ilmiy izlanishlarni davom ettirib, PhD ilmiy darajasini yoqlash, professional xalqaro jurnalist sifatida respublika va jahon OAVlarida oʻrin egallash, Oʻzbekiston milliy mediasi rivojiga hissa qoʻshishdir. Bu hali bajarilmagan reja.
Yoʻli osonligicha yozilmagan. PhD uzoq, yolgʻiz ish: tor bir mavzuni yillar davomida oʻrganish, yuzlab manbani oʻqish, ilmiy rahbar tanqidini koʻtarish. U efir tezligiga aslo oʻxshamaydi. Kundalik radioda bugungi xabar ertaga eskiradi, ilmiy ishda esa bir bob oylab yoziladi. Ikkala ritmni bir odam ushlab tura olsa, oʻzbek mediasi uchun foydali mavzular chiqishi mumkin: hududiy radioning auditoriyasi, kichik shahardagi jurnalist muammolari. Bu mavzular kitoblarda kam, u esa ularni ichkaridan biladi. Xalqaro jurnalistika uchun esa kuchli til va mustaqil tekshirish koʻnikmasi talab qilinadi.
Toʻrt yildan keyingi savol
Zaynabxon sohada toʻrt yildan ortiq ishlagan. Bu vaqt ichida efir odat boʻladi. Mikrofon qoʻrquvi yoʻqoladi, ovoz oʻzi joyini topadi, dastur tuzilishi yodda turadi. Eng katta xavf ham shu: odat boʻlgan ishda savol berish toʻxtaydi. Yaxshi jurnalist har kuni yana soʻraydi: tinglovchiga bu nega kerak? Bu xabarni kim tekshirdi? Boshqa tomon nima deydi? Ilmiy ishga kirishmoqchi boʻlgan boshlovchi uchun bu savollar ayniqsa foydali, chunki u kundalik ishiga tashqaridan qarashni oʻrganadi.
Qizil chiroq yonganda
Studiyada mikrofon yoqilganda kichik bir chiroq yonadi. Shundan keyin ortga yoʻl yoʻq. Boshlovchi oldidagi qogʻozga bir qaraydi, nafas oladi va birinchi soʻzni aytadi. Uning shiori aynan shu daqiqa haqida. Hech kim chiroq yoqilishidan oldin tayyorligingni soʻramaydi.
Xivadagi bir maktab oʻquvchisi uchun shunday daqiqalar koʻp boʻlgan: birinchi efir, birinchi yuborilgan maqola, birinchi rad javobi yoki qabul xati. Keyingilari ham, ehtimol, oldinda: himoya kuni, xorijiy tahririyatga birinchi xat. Ularning birortasi uni kutib turmaydi. U esa har safar kabi mikrofon tomon yuradi.
