Oʻqituvchilarning soʻzi kuchli boʻladi. Bir xil gap kattalar orasida tez unutilishi mumkin, ammo yosh oʻquvchining xotirasida uzoq saqlanadi. Maqtov ham, tanbeh ham shunday. Shohjahon Muxtorovning xotirasida ham ana shunday bitta jumla bor. Uning tarix ustozi bir paytlar unga: «Olmaning tagiga olma tushadi», degan.
Bu xalq maqoli asli zararsiz. U farzand ota-onasiga oʻxshashi haqida gapiradi. Lekin maqol qaysi ohangda, kimga, nima maqsadda aytilganiga qarab maʼnosi oʻzgaradi. Oddiy va zahmatkash oilada voyaga yetgan oʻquvchi uchun u kinoya boʻlib eshitilgan: sendan katta narsa chiqmaydi. Shohjahon bu gapdan sinmagan. Aksincha, uning xatoligini isbotlashga ahd qilgan.
Kelajakni kutmayman, uni oʻzim quraman!
Uning hayotiy shiori ana shu qarordan oʻsib chiqqan koʻrinadi. Unda ikki feʼl bir-biriga qarama-qarshi qoʻyilgan: kutish va qurish. Kutayotgan odam kelajakni tashqaridan keladigan narsa deb biladi. Uni boshqalar belgilaydi, sharoit belgilaydi, kelib chiqish belgilaydi. Quruvchi esa kelajakni qilinadigan ish deb biladi. Shohjahonning butun hikoyasi shu ikki soʻz oʻrtasidagi masofada kechadi.
Onaning hisobi
Shohjahon 2008-yil 9-fevralda Qashqadaryo viloyatining Shahrisabz tumanida tugʻilgan. Uning maʼlumotlarida bir jihat ochiq aytilgan: hayotidagi eng katta tayanchi va ilhom manbayi onasidir. Onasi farzandining yaxshi taʼlim olishi uchun bor kuch-gʻayratini sarflagan.
Oʻzbek oilalarida bunday hikoyalar kam uchramaydi va shu sababli ular koʻpincha alohida eʼtiborga tushmaydi. Ota-onaning oʻz ehtiyojidan kechib, bolasining darsligi, repetitori yoki yoʻl haqini oʻylashi bizga odatiy koʻrinadi. Aslida bu eng katta sarmoyalardan biri. Uning natijasi yillar oʻtib koʻrinadi, kafolati esa yoʻq, tasdiqlovchi hujjati ham yoʻq.
Shu sababli Shohjahonning «uni oʻzim quraman» degan gapini toʻgʻri oʻqish kerak. Bu kattalardan olgan yordamni inkor etish emas. Uning kelajak haqidagi rejasida «ota-onasining ishonchini oqlash» degan satr alohida turibdi. Oʻzim quraman degan yigit bu qurilishning qaysi poydevorda turganini yaxshi biladi.
Temurbeklar maktabi: intizom darsi
Qarorning birinchi amaliy natijasi Shahrisabzdagi «Temurbeklar maktabi» harbiy-akademik litseyi boʻlgan. Shohjahon shu maskanga qabul qilinib, uni bitirgan. Yuqori natijalari uchun «Temurbeklar maktabi» maxsus koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan.
Harbiy-akademik muhit oddiy maktabdan bir jihati bilan farq qiladi: bu yerda bilim bilan birga kun tartibi ham oʻrgatiladi. Vaqtida turish, tartibni saqlash, kiyim va safga rioya qilish, buyruqni aniq bajarish — bu narsalar bir qarashda darsga aloqasi yoʻqdek tuyuladi. Lekin yillar oʻtib, ular odamning ichki intizomiga aylanadi. Tashqi nazorat tugagandan keyin ham odat qoladi.
Shohjahonga oʻxshagan oʻquvchi uchun bu muhit yana bir narsani bergan boʻlishi mumkin: teng boshlash imkonini. Safda hamma bir xil kiyimda turadi. Bu yerda kelib chiqish koʻylakda yozilmagan. Baholar, meʼyorlar va natijalar sizning kimning farzandi ekaningizni soʻramaydi. Kim qanday bajargan boʻlsa, shunday baho oladi. Kinoyali maqolga eng yaxshi javob ham aynan shunday muhitda berilishi mumkin edi.
Litseyning nomi ham oʻziga xos yuk tashiydi. Shahrisabz — Amir Temur tavallud topgan yurt. Oʻz yurtining tarixiy nomi bilan bogʻliq maktabda oʻqish oʻquvchiga bir xil masʼuliyatni his ettirishi tabiiy. Eng qizigʻi, Shohjahon tarix ustozi aytgan gapga javobni aynan shunday tarixiy yuk bilan nomlangan maskanda berishga kirishgan.
Uch sertifikat va bir savol
Shohjahon matematika, fizika hamda ona tili va adabiyoti fanlaridan Milliy sertifikatlar sohibi. Bu kombinatsiyaga diqqat qilish kerak. Matematika va fizika tabiiy ravishda IT yoʻnalishiga olib keladi. Ona tili va adabiyoti esa bu roʻyxatga kutilmaganroq qoʻshiladi.
Aslida bu kombinatsiya kiberxavfsizlikka qiziquvchi odamga mos keladi. Kiberxavfsizlikda faqat texnika hal qilmaydi. Hujumlarning katta qismi odamning ishonchiga, shoshqaloqligiga, xatni diqqat bilan oʻqimasligiga tayanadi. Aldov xati aslida til ishi. Xavfni tushuntirib bera olish, foydalanuvchiga oddiy soʻz bilan ogohlantirish yetkazish, aniq hisobot yozish ham til ishi. Shu sababli matematikani ham, ona tilini ham bilgan mutaxassis oʻz ishiga kengroq qaray oladi.
Fizika esa boshqa bir qobiliyatni rivojlantiradi: tizimni tushunish. Fizika oʻqigan odam biror narsa ishlamasa, uni sehr deb bilmaydi, sababini qidiradi. Muhandislik fikrlashi shunday boshlanadi.
Zakovat va marafon
Shohjahonning intellektual va jismoniy natijalari ham yonma-yon qayd etilgan. U «Zakovat» intellektual oʻyinining tuman bosqichida 1-oʻrinni egallagan. Harbiy estafeta va ommaviy yugurish marafonlarida gʻolib boʻlgan.
«Zakovat» oʻyinchini bir narsaga oʻrgatadi: toʻgʻri javob koʻpincha bir kishining boshida boʻlmaydi. Jamoa bir daqiqa ichida taxminlarni tinglaydi, eng ishonchlisini tanlaydi. Bu yerda eng baland gapirgan emas, eng aniq oʻylagan odam kerak. Shu bilan birga, xato javob ham kerakli yoʻnalishga olib kelishi mumkin. Bu jamoada ishlashning eng yaxshi mashqlaridan biri.
Yugurish esa buning teskarisi. Marafon yoʻlakda hech kim seni tortib ketolmaydi. Oyoq ogʻrigʻi, nafas siqilishi, toʻxtash istagi — bularning hammasi faqat sening ishing. Uzoq masofa yuguruvchi yaxshi biladi: eng qiyin raqib oʻng tomondan oʻtib ketayotgan odam emas, ichingdagi «toʻxta» degan ovozdir. Shohjahonning «kutmayman» deyishi ham aslida oʻsha ovozga javobdir.
Harbiy estafeta bularni birlashtiradi. Yakka tezlik hisobga olinadi, lekin natija jamoaniki. Qoʻldan qoʻlga oʻtgan tayoqcha oʻziga xos ramz: sen faqat oʻz masofangni yugurasan, ammo seni kutayotgan odam bor.
Raqamli iqtisodiyotga yoʻl
Bugun Shohjahon Toshkent davlat iqtisodiyot universitetining «Raqamli iqtisodiyot» yoʻnalishida birinchi kursda oʻqiydi va Toshkentda yashaydi. Asosiy yoʻnalishlari axborot texnologiyalari, kiberxavfsizlik, raqamli iqtisodiyot, aniq fanlar va harbiy vatanparvarlik sifatida koʻrsatilgan.
Harbiy tayyorgarlik va raqamli soha orasidagi aloqa birinchi qarashda uzoq koʻrinishi mumkin. Lekin hozirgi dunyoda himoya tushunchasining oʻzi oʻzgarmoqda. Bank, kasalxona, davlat xizmati, aloqa — ularning hammasi raqamli tizimlarga tayanadi. Bunday tizimlarga hujum real hayotga taʼsir qiladi. Shu sababli kiberxavfsizlik mutaxassisini zamonaviy himoyachilardan biri deyish mumkin.
Iqtisodiyot yoʻnalishi ham shu rasmga mos tushadi. Pul, savdo va xizmatlar internetga koʻchgani sayin himoya ham iqtisodiy masalaga aylanadi. Xavfsizlikka qancha sarflash kerak? Xavf qanday baholanadi? Bu savollarga javob berish uchun texnologiya bilan birga iqtisodni ham tushunish kerak.
Reja: yangi turdagi qoʻriqchi
Shohjahonning kelajakdagi maqsadi raqamli texnologiyalarni chuqur egallab, mamlakat kiberxavfsizlik tizimi mustahkamligiga xizmat qiladigan professional IT mutaxassisiga aylanish, ota-onasining ishonchini oqlash va Vatan himoyasiga oʻz intellektual salohiyati bilan hissa qoʻshishdir.
U hali birinchi kursda. Bu sohaning ozmuncha talablari yoʻq: tarmoqlar, operatsion tizimlar, dasturlash, kriptografiya asoslari, doimiy oʻzgarib turadigan tahdidlar. Bir marta oʻrganib qoʻyib boʻlmaydi. Shuning uchun uning harbiy litseydagi tartibi va marafon sabri bu yerda ham kerak boʻladi. Kiberxavfsizlikda oxirgi mashq, oxirgi himoya degan tushuncha yoʻq, xuddi uzoq masofadagi kabi.
Shu yerda bir narsani halollik bilan aytish kerak: uning kiberxavfsizlik mutaxassisligi hozircha maqsad. Maʼlumotlarida u «boʻlajak» mutaxassis sifatida koʻrsatilgan va shu soʻz oʻz oʻrnida. Uning natijalarini bu sohada kelajak koʻrsatadi.
Kelib chiqish nimani hal qiladi?
Shohjahonning hikoyasi bitta odamdan kattaroq savolni ham qoʻyadi. Jamiyatda bolaga koʻpincha oilasining holatiga qarab baho beriladi. Bu hukm doim ochiq aytilmaydi. U ohangda, kutishda, oʻqituvchining kimga qancha vaqt ajratishida koʻrinishi mumkin. Oʻquvchi esa buni tez sezadi va, koʻpincha, oʻzi haqidagi fikrini shu hukmga moslab oladi.
Pedagogikada bu haqda yaxshi maʼlum kuzatuv bor: kattalar boladan nimani kutsa, u koʻp hollarda shu kutishga yaqinlashadi. Past kutish oʻquvchini koʻpincha sindiradi. Shu sababli Shohjahon uchun oʻsha gap qaysi yoʻlda ishlaganini hech kim oldindan ayta olmas edi. Baʼzi oʻquvchilar bunday gapdan keyin yillar davomida oʻziga ishonmay yuradi. U esa shu gapni kuchga aylantirgan.
Lekin bu xulosani notoʻgʻri tushunmaslik kerak. Bir yigit kinoyadan kuch topgani kinoyani foydali qilib qoʻymaydi. U sababli yutgan odamlar haqida eshitamiz, undan singanlar haqida esa hech kim yozmaydi. Shu hikoyani oʻqigan oʻqituvchi uchun ham, ota-ona uchun ham asosiy saboq shundadir: bir jumla kerakli vaqtda aytilsa ham, notoʻgʻri vaqtda aytilsa ham, oʻquvchi uni uzoq eslab yuradi.
Qurilish nimadan boshlanadi?
Kelajakni qurish iborasi tantanali eshitiladi. Ammo qurilishning oʻzi tantanali ish emas. Unda ertalabki turish, bajarilgan misol, takrorlangan mashq va oʻtilgan masofa bor. Binoning poydevori hech kimga koʻrinmaydi, ammo keyingi hamma narsa unga tayanadi.
Shohjahonning hozirgacha qoʻygan gʻishtlarini sanash mumkin. Litseyga kirish, koʻkrak nishoni, uchta sertifikat, tuman bosqichidagi birinchi oʻrin, yugurish yoʻlaklari, Toshkentdagi universitet. Ularning har biri alohida olinganda bir kishi hayotidagi kichik voqea. Birgalikda esa ular bir savolga javob beradi: bu yigit gapidan qaytmadimi?
Birinchi kursning oddiy haqiqati
Harbiy litseydan chiqqan yigit uchun oddiy universitetdagi erkinlik ham sinovdir. U yerda kun tartibini tashqaridan belgilab berishgan edi, endi esa bu vazifa uning oʻzida. Hech kim ertalab safga chaqirmaydi. Oʻz qoidasi bilan yashaydigan odam shu paytda ajralib chiqadi. «Kutmayman» soʻzi Shohjahon uchun aynan shu kundalik tanlovda yana bir bor sinaladi.
Ona uchun yozilmagan sertifikat
Hech bir sertifikatda onaning nomi yozilmaydi, ammo Shohjahon uchun har bir natija unga ham tegishli.
Maqolning ikkinchi hayoti
Maqolaga kinoyadan boshladik, unga qaytish adolatdan boʻladi. Olmaning tagiga olma tushadi. Shohjahon shu gapni notoʻgʻri deb isbotlashga ahd qilgan edi. Lekin uning hikoyasini oxirigacha oʻqigach, maqol boshqacha eshitiladi.
Agar olma daraxti — farzandi uchun butun kuchini bergan ona boʻlsa, shu daraxtdan tushgan olma qanday boʻlishini endi taxmin qilish mumkin. Mehnatkashlik, sabr, oʻzgalar uchun oʻzidan kechish. Ehtimol, maqol toʻgʻridir, faqat uni aytgan odam notoʻgʻri daraxtga qaragandir.
Bir oʻquvchini bir jumla bilan oʻlchab boʻlmaydi. Oʻqituvchi ham, boshqa har qanday odam ham bir kuni oʻz gapidan pushaymon boʻlishi mumkin. Shohjahonga esa endi u gapning ahamiyati kamayib bormoqda. Chunki odam kelajagini qurishni boshlaganda, orqaga qarashga vaqti ozayadi.
