Dasturchi oʻz kodini birinchi marta ishga tushirganda koʻpincha xato xabari chiqadi. Qizil harflar bilan yozilgan satr, tushunarsiz raqam, topilmagan fayl. Yangi boshlovchi buni magʻlubiyat deb qabul qiladi. Tajribali dasturchi esa bunga deyarli eʼtibor bermay, xatoni oʻqiydi va keyingisiga oʻtadi. Dasturlash oʻz tabiatiga koʻra mukammallikka qarshi kasbdir: bu yerda hech kim birinchi urinishda toʻgʻri yozmaydi va xatosiz dastur degan narsaning oʻzi ham kamdan-kam uchraydi.
Shu sababli Abdulla Hayitboyevning shiori kasbiga juda mos tushadi.
Mukammal boʻlishni emas, kechagidan yaxshiroq boʻlishni maqsad qiling!
Jumlada ikki maqsad bir-biriga qarama-qarshi qoʻyilgan. Mukammallik uzoq, aniq boʻlmagan va, aslida, yetib boʻlmaydigan choʻqqi. U koʻpincha odamni falaj qiladi: hali tayyor emasman, hali yetarli bilmayman, degan bahona bilan ish kechiktiriladi. «Kechagidan yaxshiroq» esa oʻlchash mumkin boʻlgan oddiy talab. U bugun kechqurun tekshirib koʻrilishi mumkin.
Abdulla uchun bu jumla faqat dasturlashga oid emas. Uning hayotida kodlash bilan bir qatorda yugurish, til oʻrganish va daraxtlar ham bor. Har birida bir xil mantiq ishlaydi: kichik qadam, takrorlash, sabr.
Fargʻona tumanidan Milliy universitetga
Abdulla 2008-yil 4-avgustda Fargʻona viloyatining Fargʻona tumanida tugʻilgan. Yashash joyi ham shu viloyat. Fargʻona tuman ixtisoslashtirilgan maktabini bitirib, Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universitetining 1-bosqich talabasi boʻlgan.
Universitet nomining oʻzi qiziq bir eslatma beradi. Mirzo Ulugʻbek XV asrda Samarqandda rasadxona qurdirgan, yulduzlar jadvalini tuzgan olim-hukmdor. Uning ishi aniq oʻlchov va uzoq kuzatuvga asoslangan edi. Bugun shu nom bilan atalgan oliygohda dasturlash va axborot xavfsizligini oʻrganayotgan talaba uchun bu tarixiy nom bir narsani eslatadi: aniqlik fanining bu yurtda uzoq tarixi bor.
Uning asosiy yoʻnalishlari axborot texnologiyalari, kiberxavfsizlik va dasturlashdir. U yangi kelgan birinchi kurs talabasi, shuning uchun yoʻlning boshida turibdi. Maqolada uni tayyor mutaxassis qilib koʻrsatish oʻrniga, shu boshlanishni koʻrsatish halolroq.
Maktab yonidagi kurs
Abdulla 2023–2024-yillarda «Najot Taʼlim» oʻquv markazida IT yoʻnalishidagi maxsus kursni tamomlagan. Sanalarga qaraganda, u bu vaqtda hali maktab oʻquvchisi boʻlgan. Bu yosh dasturchi haqidagi eng muhim faktlardan biri.
Oʻsmirlikda oʻqishdan tashqari qoʻshimcha kursga qatnash oson emas. Tengdoshlar boshqa narsalar bilan band, kurs esa vaqt va eʼtibor talab qiladi, va uning natijasi darhol koʻrinmaydi. Dasturlashni oʻrganishda eng ogʻir davr boshlanishdan biroz keyin keladi. Birinchi darslardagi qiziqish tugaydi, oddiy dasturlar ishlaydi, ammo haqiqiy loyiha qilish hali qoʻldan kelmaydi. Koʻpchilik shu joyda toʻxtaydi. Kursni oxirigacha yetkazish shuning uchun oʻziga xos natijadir.
Oʻquv markazidan keyin universitetga kirish ham kerakli bosqich. Kurslar odatda amaliy koʻnikma beradi: qanday yozish kerak. Universitet esa koʻproq poydevorni: nega aynan shunday ishlashini, matematikani, algoritmlarni oʻrgatishi kerak. Ikkalasini ham koʻrgan talaba bu farqni erta anglaydi.
Kiberxavfsizlik: ishonch kasbi
Kiberxavfsizlik yoʻnalishini tanlash alohida eʼtibor talab qiladi. Bu sohada odam boshqa dasturchilardan farqli oʻylashga oʻrganadi. Dasturchi «bu qanday ishlaydi?» deb soʻraydi. Xavfsizlik mutaxassisi esa «buni qanday buzish mumkin?» deb qoʻshimcha savol beradi. Tizimni himoya qilish uchun uni hujumchining koʻzi bilan koʻrish kerak.
Bu kasbda eng katta sinov texnik emas, axloqiy. Xavfsizlik mutaxassisi boshqalar koʻrmaydigan zaif joylarni koʻradi. Maʼlumotlar, parollar, shaxsiy yozishmalar unga yaqin boʻlishi mumkin. Shu sababli uning halolligi malakasi kabi muhim. Aholi bankka, davlat xizmatiga, mobil ilovaga ishonch bilan murojaat qilishi uchun orqa fonda shunday odamlar ishlaydi va ularning eng yaxshi kuni hech narsa sodir boʻlmagan kundir.
Shuning uchun bu sohada Abdullaning shiori ham boshqacha yangraydi. Xavfsizlikda mukammal himoya degan narsa yoʻq, buni tajribali mutaxassislar ham tan oladi. Har bir yangi qurilma, yangi yangilanish yangi zaif joy ochishi mumkin. Vazifa esa kechagi himoyadan yaxshiroq himoya qurishdan iborat.
Til va tarix: nega dasturchiga kerak?
Abdullaning sertifikatlari orasida IELTS 5.5, ona tilidan B+ va tarixdan B darajali Milliy sertifikatlar bor. IELTS natijasi oʻzi uchun ham, kasb uchun ham amaliy ahamiyatga ega. Dasturlash hujjatlarining koʻpi, xato haqidagi xabarlar va forumlar ingliz tilida. Qanchalik yaxshi oʻqisang, shunchalik tez oʻrganasan. 5.5 yakuniy nuqta emas, oʻrta bosqich. Bu darajadagi talaba hujjatni tushuna oladi, ammo keyinchalik qiyinroq matnlar va xalqaro muloqot uchun yana oʻsish kerak.
Ona tili bilan tarix sertifikatlari esa IT yoʻnalishidagi talaba uchun kutilmagan qoʻshimcha. Bugun yaxshi dasturchidan faqat kod emas, aniq yozilgan hujjat, tushunarli xabar, jamoadoshga tushuntirish ham kutiladi. Texnik gapni oddiy tilga oʻgira olish nodir koʻnikma. Tarix esa kiberxavfsizlik uchun ham, umuman fikrlash uchun ham foydali: har bir katta tizim muayyan sharoit natijasi ekanini oʻrgatadi.
ProRun: marafon va kod
Abdulla ProRun yugurish marafoni gʻolibi boʻlgan. Kompyuter ortida soatlab oʻtiradigan odam uchun yugurish muvozanat beradi. Ekran oldidagi uzoq ish tanani ham, diqqatni ham charchatadi. Muammo hal boʻlmay turganda, ishdan tashqariga chiqib yurish koʻpincha yechimni olib keladi. Buni koʻp dasturchilar oʻz tajribasidan biladi.
Uzoq masofaga yugurish va dasturlash orasida yana bir oʻxshashlik bor. Ikkalasi ham tez boshlaganni jazolaydi. Marafonni birinchi kilometrdagi tezlik bilan yutib boʻlmaydi. Katta loyihani ham birinchi kuni tugatib boʻlmaydi. Oʻz surʼatingni bilish, charchaganda davom etish, kecha necha kilometr yugurganingni bugungisi bilan solishtirish kerak. Shior aytgan «kechagidan yaxshiroq» yuguruvchi uchun eng toʻgʻridan toʻgʻri maʼnoga ega: bu yerda natija soat bilan oʻlchanadi.
«Yashil qoʻllar»: kod yozmaydigan loyiha
Abdullaning eng kutilmagan satri «Yashil qoʻllar» volontyorlik loyihasidagi koordinatorlikdir. Ekran ortidagi odam daraxtlar va atrof-muhit bilan shugʻullanadi. U maktab hayoti va turli ijtimoiy volontyorlik tadbirlarining faol ishtirokchisi ham boʻlgan.
Koordinatorlik tajribasi dasturchiga bir narsani oʻrgatadi: odamlar kompyuterga oʻxshamaydi. Dastur bir xil buyruqqa har doim bir xil javob beradi. Volontyor esa kelmay qolishi, charchashi, boshqa fikrda boʻlishi mumkin. Bir necha kishini bitta ish atrofida ushlab turish uchun ishonch va sabr kerak boʻladi. Texnologiya kompaniyalarida ham koʻpincha shu narsa yetishmaydi: kuchli dasturchilar bor, lekin odamlar bilan ishlaydiganlar kam.
Ekologik ish esa boshqa bir falsafani qoʻshadi. Daraxt tez natija bermaydi. Ekkan odam soyasini bir necha yildan keyin koʻradi. Bir marta ekib ketish kifoya emas, sugʻorish va qarash kerak. Bu kundalik parvarish xuddi dastur xavfsizligiga oʻxshaydi. Chiroyli boshlash oson, uzoq saqlash qiyin.
Raqamli xavfsizlikka hissa: reja
Abdulla Hayitboyevning maqsadi IT va kiberxavfsizlik sohasida yetuk mutaxassis boʻlib shakllanish, raqamli texnologiyalar sohasiga hissa qoʻshish va jamiyatga manfaat keltiruvchi yetakchi boʻlishdir.
Bu reja hali oldinda. Birinchi bosqich talabasi uchun bu yoʻl hali uzoq: matematika, operatsion tizimlar, tarmoqlar va amaliyot kutib turibdi. Bugun Oʻzbekistonda davlat xizmatlari, bank va toʻlovlar tobora koʻproq raqamli shaklga oʻtmoqda. Bu sohada malakali xavfsizlik mutaxassisiga ehtiyoj ortishi tabiiy. Lekin yaxshi mutaxassis boʻlish uchun katta shior emas, kundalik mashq kerak.
Kichik xato, katta oqibat
Xavfsizlik sohasi haqida oʻylaganda koʻpchilikning koʻz oldiga filmlardagi xakerlar keladi: qorongʻi xona, tez yozilayotgan yashil harflar. Haqiqat ancha oddiy. Koʻp hollarda muammo bitta unutilgan yangilanish, oson taxmin qilinadigan parol yoki notanish havolani ochgan xodimdan boshlanadi.
Bundan bir xulosa chiqadi: mutaxassisning ishi faqat kod bilan cheklanmaydi. U odamlarga tushuntirishi, oddiy qoidalarni oʻrgatishi, ularni qoʻrqitmasdan ehtiyotkor boʻlishga undashi kerak. Shu sababli Abdullaning volontyor sifatida odamlar bilan ishlash tajribasi va tillarga qiziqishi bu yoʻlda kutilmagan foyda berishi mumkin. Texnik jihatdan juda kuchli, lekin tushuntira olmaydigan mutaxassis tashkilotning eng zaif boʻgʻinini — odamni — himoya qila olmaydi.
Bilmagan narsani tan olish
Abdullaning IELTS natijasi 5.5. Bu haqda ochiq gapirish kerak, chunki u ham shiorga mos keladi. Bu daraja mukammal emas, biroq ishlaydigan boshlanish. Dasturchi uchun inglizcha hujjatni oʻqish va xato xabarini tushunish uchun bu yetadi. Yangi kitobni, murakkab maqolani tushunish uchun esa koʻproq kerak boʻladi. Kechagi natijadan yaxshiroq boʻlish uchun aynan oʻz oʻrnini aniq bilish lozim.
Kiberxavfsizlik sohasida bu xislat yana muhim. Bu kasbda «bilmayman, tekshiraman» deya olish eng qadrli odat. Oʻzini hammasini bilaman deb koʻrsatgan mutaxassis xavfli, chunki u xatoni yashiradi. Mukammallikni daʼvo qilmaydigan odam esa muammoni vaqtida aytadi.
Kecha va bugun
Maqola boshidagi qizil xato xabariga qaytsak, ajoyib bir narsa bor. Xato chiqqan dastur xato chiqarmaydigan dasturga qaraganda koʻproq narsa oʻrgatadi. Abdullaning shiori shu tajribaning hayotga oʻtkazilgan shaklidir: xato qilishdan qoʻrqma, kechagi xatoni bugun takrorlama.
Fargʻona tumanidagi maktab oʻquvchisi kursga borgan kuni oʻsha kuni dasturchi boʻlmagan. Marafonchi ham birinchi yugurishda gʻolib boʻlmagan. Loyiha koordinatori ham birinchi yigʻilishda hamma narsani bilmagan. Ularning har biri kechagi oʻzidan bir qadam oldinga oʻtgan. Yigirma yildan keyin kimdir unga «qanday qilib bunchalik bilimli boʻldingiz?» deb soʻrasa, javobi ehtimol juda oddiy boʻladi. Har kuni kechagidan biroz koʻproq.
