Iqtisodda hayratlanarli bir hodisa bor. Yiliga oz miqdorda oʻsayotgan pul birinchi yillarda deyarli sezilmaydi. Keyin esa foiz foizga qoʻshila boshlaydi va oʻsish tezlashadi. Oʻttiz yildan keyin hisobot varaqasiga qaragan odam raqamga ishonmaydi. Buni murakkab foiz deyishadi. Yaxshi moliyachilar bu tushunchaga alohida hurmat bilan qaraydi, chunki u insonning tabiiy sezgisiga qarshi ishlaydi. Biz oʻsishni toʻgʻri chiziq deb tasavvur qilamiz, u esa egri chiziq boʻlib chiqadi.
Dilshoda Urakboyevaning shiori qisqa, atigi uch soʻz.
Har kuni kechagidan yaxshiroq!
Bu gap shu shaklda koʻp yosh odamning daftarida uchraydi. Uni oddiy motivatsiya deb hisoblash mumkin. Ammo uni aytgan odam iqtisodchi boʻlishni istasa, gap boshqacha eshitiladi. Bu aslida murakkab foizning shaxsiy koʻrinishi. Bugungi kichik yaxshilanish ertangi kunning asosiga qoʻshiladi. Bir kunlik oʻsish sezilmaydi, bir oylik ham unchalik. Bir necha yildan keyin esa boshqa odam paydo boʻladi.
Oʻsmirning daftaridagi bu uch soʻzni shu nuqtayi nazardan koʻrib chiqish qiziq. Chunki Dilshoda bir nechta «hisobni» bir vaqtda ochgan: til va matn, tashkilotchilik, tabiat, sport. Har biriga oz-ozdan qoʻyilgan har kungi hissa keyinchalik nima bilan qaytadi?
Zafarobod va ikki shoir nomi
Dilshoda 2009-yil 16-aprelda Jizzax viloyatining Zafarobod tumanida tugʻilgan, hozir Jizzax shahrida yashaydi. Hamid Olimjon va Zulfiya nomidagi ijod maktabi oʻquvchisi. 2022-yildan tizimli ijodiy faoliyatni boshlagan.
Maktab nomi oʻzbek adabiyotining mashhur juftligiga bagʻishlangan. Hamid Olimjon va Zulfiyaning sheʼrlari va qisqa birga oʻtgan hayoti koʻp avlodlarga maʼlum. Hamid Olimjon erta vafot etgan, Zulfiya esa uni butun umr sheʼrlarida eslagan. Shunday muhitda oʻqigan bola soʻzga jiddiy qarashni oʻrganadi. Uning shu maktabda iqtisodni tanlagani esa alohida qiziq.
Odatda ijod maktabi bitiruvchisidan jurnalist, filolog yoki yozuvchi kutiladi. Dilshoda esa moliya va tahliliy tafakkurni yozadi. Bir qarashda bu ikki olam bir-biridan uzoq. Sheʼriyat noaniqlikni yaxshi koʻradi: bir satr turli maʼnoda oʻqiladi. Moliya hisoboti esa noaniqlikni yomon koʻradi. Ammo bu ikki olam orasida yashirin aloqa bor: ikkalasi ham oz soʻz, aniq oʻlchov bilan ishlaydi. Yaxshi hisobot ham, yaxshi sheʼr ham ortiqcha soʻzni olib tashlaydi.
Jadidlar: iqtisod va maʼrifat
Dilshoda 2025-yilda «Jadidlar» respublika tanlovi gʻolibi boʻlgan va maxsus esdalik koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan. Bu yutuq uning asosiy maqsadi bilan chuqurroq bogʻliq, chunki jadidlar bu haqda yaxshi bilishgan.
XX asr boshidagi jadid maʼrifatparvarlari uchun iqtisod alohida mavzu boʻlgan. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvar qori millat kambagʻal boʻlsa, oʻqiy olmasligini va oʻqimagan millat kambagʻal qolishini tushungan. Ularning tashabbuslari orasida maktablar bilan birga shirkatlar, jamiyatlar va xayriya tashkilotlari ham boʻlgan. Maʼrifat va iqtisodni ajratmagan bu qarash bugungi yosh iqtisodchi uchun ham tanish.
Dilshodaning tanlov haqidagi natijasi aynan nimaga berilgani tafsilotlari bizda yoʻq. Lekin tanlov mavzusi unga shu tarixiy merosni oʻqish imkonini bergani aniq. Bu bilim uning uchun shunchaki adabiy tayyorgarlik boʻlib qolmasligi mumkin.
Xorijdagi toʻplamlar va ellik ijodkor
Markaziy saralash natijalariga koʻra, Dilshoda respublikaning eng iqtidorli 50 nafar yosh ijodkori safidan joy olgan. Badiiy asarlari Rossiya, Germaniya, Dogʻiston hamda Keniya kabi davlatlardagi toʻplamlarda chop etilgan. U xalqaro va respublika ijodiy tanlovlarida gʻolib boʻlgan.
Bunday roʻyxatni halol oʻqish kerak. Xalqaro toʻplam va yirik adabiy jurnal bir xil narsa emas, va biz bu nashrlarning darajasini aniq bilmaymiz. Ammo yosh odam oʻz sheʼrlarini boshqa mamlakatlarga yetkazishni oʻrgangan. Sheʼrni tarjima qildirish, muharrir topish, muddatlarga rioya qilish — bularning hammasi oʻziga xos boshqaruv mashqi. Buni bugun iqtisodchi tilida ham aytish mumkin: u oʻz «mahsuloti»ning yangi bozorlarini izlagan.
Bu oʻxshatishda biroz hazil bor, lekin u bir oddiy haqiqatni aytadi. Ijodkor oʻz matnini tarqatishni oʻrgansa, kelajakda boshqa har qanday gʻoyani ham tarqatishga yaxshiroq tayyor boʻladi.
Oromgohlar va sunʼiy intellekt
Dilshoda «Zamin Foundation Camp» va «Ustoz AI Camp» oromgohlarida qatnashgan. Ularda raqamli koʻnikmalar, jamoada ishlash, muloqot madaniyati va strategik rejalashtirish oʻrgatilgan.
Oromgoh yosh odam uchun mavsumiy maktab. Bir necha kun yoki hafta davomida odam oʻz muhitidan chiqadi, boshqa viloyatlardan kelgan tengdoshlarini koʻradi, oʻzini boshqalar bilan oʻlchaydi. Jizzaxdan kelgan oʻquvchi uchun bu oʻzining kuchli va kuchsiz tomonlarini aniqlash imkoniyati.
Sunʼiy intellekt esa kelajakdagi iqtisodchi uchun endi tanlov emas. Moliya tahlilining katta qismi raqamli vositalarga oʻtmoqda. Yaxshi mutaxassis vositadan foydalanadi, lekin uning javobini tekshirishni ham biladi. Bu ayniqsa moliyada muhim: sunʼiy intellekt ishonch bilan xato qilishi mumkin va xatoning narxi yuqori boʻladi.
Eco-School: atrof-muhit iqtisodi
Dilshoda oʻzining mualliflik «Eco-School» loyihasini ishlab chiqqan. Loyiha oʻquvchilar oʻrtasida ekologik savodxonlikni oshirish va yashil hududlarni koʻpaytirishga qaratilgan, maktab va unga yondosh hududlarda amalga oshirilmoqda. 2025–2026-yillarda Jizzax shahridagi «Eco Volunteer» harakatida ham qatnashgan.
Iqtisodchi nuqtayi nazaridan ekologiya juda qiziq mavzu. Zavod daryoni ifloslantirsa, uning narxini zavod toʻlamaydi. Uni daryo boʻyida yashaganlar, baliqchilar va kelajak avlodlar toʻlaydi. Iqtisodchilar buni tashqi taʼsir deyishadi. Bozor bunday xarajatni oʻzicha hisobga olmaydi. Shu sababli toza havo va suv masalasi faqat axloqiy masala emas, iqtisodiy savol hamdir.
Jizzax kabi quruq hududlarda bu savol yanada aniqroq. Suv qimmat, daraxt ekish oson, lekin uni sugʻorish qiyin. Kichik maktab loyihasi bu muammoni hal qila olmaydi, lekin u bolalarni savol berishga oʻrgatadi: bu daraxtning suvi qayerdan keladi? Bu sohada Dilshoda kelajakda yirik loyihalarga oʻtmoqchi, lekin hozircha bu uning niyati.
Televizor va voleybol
Dilshoda Jizzax MTRK telekanalida 6 marotaba maxsus koʻrsatuvlar qahramoni boʻlgan. «Besh tashabbus» hamda «Rahbar kubogi» doirasidagi voleybol musobaqalarida jamoaviy 2-oʻrinni olgan. Bu ikki fakt bir-biriga kam oʻxshaydi, lekin ikkalasi ham jamoat oldidagi tajriba.
Televideniyedagi mashhurlik yosh odam uchun oson boʻlmasligi mumkin. Atrofdagilar sendan kutadi, oʻzing ham oʻzingga boshqacha qaray boshlaysan. Shuning uchun voleybol kabi jamoaviy oʻyin foydali muvozanat beradi. Maydonda seni televizordagi koʻrsatuving emas, keyingi toʻpni qanday qaytarishing qiziqtiradi.
Kichik qadam va masʼuliyat
Dilshoda oʻz fazilatlari orasida masʼuliyatni birinchi oʻringa qoʻyadi: har bir vazifaga sidqidildan yondashish va oʻz soʻzining ustidan chiqish. U tengdoshlariga shunday deydi: «Katta natijalar har doim kichik bir qadamdan boshlanadi. Eng muhimi — imkoniyatlardan choʻchimaslik, oʻzingizga ishonish va maqsadingiz sari harakatdan toʻxtamaslikdir.»
Oʻz soʻzida turish iqtisodda ham asosiy narsa. Kredit soʻzining ildizi lotin tilidagi «ishonaman» maʼnosini bildiradi. Butun moliya tizimi, oxir-oqibat, odamlar va tashkilotlar oʻz soʻzida turadi, degan ishonchga tayanadi. Bu ishonch yoʻqolsa, eng katta bank ham bir necha kunda qulashi mumkin. Moliya tarixida bunday misollar koʻp. Oʻsmirning masʼuliyat haqidagi gapi bu tilga oʻtganda, kutilmagan jiddiylik kasb etadi.
Reja: moliya va tabiat
Dilshodaning maqsadi iqtisodiyot va moliya yoʻnalishida yetakchi oliy taʼlim dargohlarida oʻqib, xalqaro bozor mexanizmlari, moliya tizimi va tahliliy rejalashtirishni oʻrganish, Oʻzbekistonning moliya-iqtisodiy tizimini yuksaltirishga hissa qoʻshadigan mutaxassis boʻlish hamda yoshlar va ekologiya sohalarida xalqaro tashabbuslarni amalga oshirishdir.
Bu reja hali amalga oshmagan, u maktabda oʻqiyapti. Oldinda matematika, statistika, buxgalteriya hisobi kabi unchalik sheʼriy boʻlmagan fanlar bor. Ijod maktabidan kelgan odam uchun bu qiyin boʻlishi mumkin. Biroq buni oldindan aytish qiyin, chunki sheʼriyatda oʻrganilgan aniqlik va diqqat kutilmagan foyda keltirishi mumkin.
Hisob-kitob qilinmaydigan narsa
Murakkab foiz haqidagi oʻxshatishning ham chegarasi bor va iqtisodchi boʻlmoqchi odam buni bilishi kerak. Pul xolis oʻsadi, odam esa charchaydi. Hisob raqamidagi mablagʻ dam olish kuni soʻramaydi. Oʻsmir esa kasal boʻladi, kayfiyati tushadi, biror hafta hech narsa qila olmaydi. «Har kuni kechagidan yaxshiroq» degan gap harfma-harf bajarilmaydi. Hech kim har kuni yaxshilanmaydi.
Foydali oʻqilishi boshqacha: yomon kundan keyin hisobni yopib qoʻymaslik. Moliyada eng katta xato bozor tushganda hammasini sotib chiqib ketish hisoblanadi. Shaxsiy oʻsishda ham shunday: bir yomon haftadan keyin «baribir men uddalay olmayman» deb tashlab ketish butun oldingi hissani yoʻqqa chiqaradi. Shu maʼnoda shoirlik va moliya yana bir nuqtada uchrashadi: ikkalasida ham pasayish boʻlishini oldindan bilib, davom etish kerak.
Egri chiziqning boshi
Maqola boshidagi murakkab foizga qaytaylik. Uning eng qiyin tomoni boshlanishdir. Birinchi yillarda hisobda deyarli hech narsa koʻrinmaydi va koʻp odam shu paytda toʻxtaydi. «Bu kichkina pul bilan nima qilaman?» deydi. Egri chiziq keskin koʻtariladigan joyga yetmaydi.
Maktab yoshidagi har qanday oʻsmirning hayoti shu egri chiziqning boshidadir. Dilshoda Urakboyevaning natijalari hozir koʻrinib turgan boʻlsa ham, ularning haqiqiy qiymatini baholash uchun hali erta. Uning shiori esa boshqa hech narsani vaʼda qilmaydi: u faqat bir kunlik foizni soʻraydi. Kechagidan biroz yaxshiroq. Qolganini vaqt hisoblaydi.
