Ensiklopediya yozuvi
  • Iqtisodiyot va Moliya

Xasan Fayazov Jaxongir oʻgʻli

  • TDIU akademik litseyi (ALTSUE) oʻquvchisi
  • "UNICOM Academy" asoschisi
  • SAT 1490 va IELTS 7.0 sohibi
  • Yosh iqtisodchi va tadqiqotchi

Kamera bilan skanerlang: shu profil ochiladi

Xasan Fayazov Jaxongir oʻgʻli
OʻzYYE aʼzosi31.08.2026 dan
Tugʻilgan sana
06.01.2009
Tugʻilgan joyi
Toshkent shahri, Olmazor tumani
Hudud
Toshkent shahri

Nega odam oʻz foydasiga zid qaror qiladi? Xasan Fayazov va insonni oʻrganadigan iqtisod

Hali litsey oʻquvchisi. SAT dan 1490 ball, IELTS 7.0, nemis tilini 9 yildan beri oʻrganadi, litseyida uchta klub ochgan. Lekin eng qiziq tomoni uning qiziqishidir: qanday qilib aqlli odamlar ham aqlsiz qarorlar qabul qiladi?

Imtihon tugagan. Odam xonadan chiqib, zinada toʻxtab qoladi. Uni qaytarib olishning iloji yoʻq savol boshida aylanadi: nega oʻsha mavzuni takrorlamadim? Kecha kechqurun bir soat bor edi, u soat telefonda oʻtdi. Bu tanish holat. Uni boshidan kechirmagan talaba kam boʻlsa kerak.

Xasan Fayazovning shiori aynan shu zinada tugʻilgandek.

Hozir oʻqib olish, imtihon xonasidan chiqib, «koʻproq oʻqiganimda edi» deb afsuslanishdan yaxshiroq.

Bir qarashda oddiy talabalik maslahati. Ammo bu jumlani uning ilmiy qiziqishi bilan birga oʻqisak, boshqacha manzara ochiladi. Xasan xulq-atvor iqtisodiyotini oʻrganadi. Bu fan aynan shu savolni beradi: odam kerakli ish nima ekanini biladi, foydasini tushunadi, keyin esa baribir qilmaydi. Nega? Bugungi kichik lazzat ertangi katta foydadan nega kuchliroq chiqadi? Xulq-atvor iqtisodchilari buni kechiktirish, bugunga ortiqcha baho berish kabi tushunchalar bilan oʻrganadi.

Demak, Xasanning shiori bir vaqtning oʻzida shaxsiy qoida ham, ilmiy mavzuga ishora ham. U kelajakdagi afsusni bugunga olib keladi. Inson miyasi kelajakdagi oʻzini begona odamdek his qiladi, deydi baʼzi tadqiqotlar. Bu jumla esa oʻsha begonaning ovozini hozirgi kunda eshittirishga urinish.

Iqtisod raqamdan oʻtganda

Xasan 2009-yil 6-yanvarda Toshkent shahrining Olmazor tumanida tugʻilgan. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti akademik litseyi oʻquvchisi. Uning asosiy yoʻnalishlari xulq-atvor iqtisodiyoti, inson psixologiyasi, moliya va ilmiy-akademik tadqiqotlardir.

Klassik iqtisodiyot darsliklarida uzoq vaqt bir qulay faraz yashagan: odam oʻz foydasini aniq hisoblaydigan, yetarli maʼlumotga ega va oqilona tanlaydigan mavjudot. Bu faraz modellarni oson quradi. Ammo oddiy kuzatuv boshqa narsani koʻrsatadi. Odamlar bepul narsa olish uchun navbatda turadi, sport zaliga yillik pul toʻlab bormaydi, tanishi sotib olgan narsani sotib oladi. Daniel Kaneman va Richard Thaler kabi olimlarning Nobel mukofotiga loyiq koʻrilgan ishlari shu farqni oʻrganishga eʼtibor qaratdi.

Xasan oʻz izlanishlarida ijtimoiy normalar va tengdoshlar bosimi, xulq-atvor chetlanishlari qarorga qanday taʼsir qilishi ustida mustaqil ishlaydi. U hali litsey oʻquvchisi ekanini hisobga olsak, bu ilmiy natijadan koʻra ilmiy qiziqish va ilk mashqlardir. Bunday mavzuning yana bir jozibasi shundaki, uni tadqiq etish uchun uzoqqa borish shart emas. Sinfxona ham, oila ham, kichik doʻkon ham kuzatuv maydoni boʻlishi mumkin. Nega hamma bir xil telefon olishni xohlaydi? Nega birov savolni bilib turib, qolganlar boshqa javob aytganda oʻz fikridan qaytadi?

Tashqaridan koʻrish

Xasan bank sohasida amaliyot oʻtagan. Yosh odam uchun bu bir necha daraja uzoq dunyoga kirish. Bank ichidan qaraganda iqtisod nazariya emas, aniq hujjatlar, mijoz savollari va risk bilan ishlash. Darslikda «kredit» bitta soʻz. Bankda esa u qarz olgan oilaning kelajagi, kechikkan toʻlov va ikki tomonning javobgarligi.

Xulq-atvor iqtisodiyotiga qiziqqan yosh odam uchun bu amaliyot alohida qimmatli. Moliyaviy qarorlar, odatda, faqat matematika bilan qabul qilinmaydi. Odamlar qarzni qanday oladi? Shartnomani oʻqiydimi? Foiz stavkasi tushuntirilganda nimani tushunadi? Bu savollar bankning kundalik hayotida uchraydi.

Shu bilan birga u «Thatʼs So Econ» platformasida xulq-atvor iqtisodiyoti boʻyicha kontent muallifi sifatida yozadi. Murakkab narsani oddiy tushuntirish oʻz bilimingni sinashning eng halol yoʻllaridan biri. Agar tushuntira olmasang, demak, oʻzing ham toʻliq tushunmagansan. Yozish esa bu boʻshliqni darrov koʻrsatadi.

Uchta klub, bitta savol

Xasanning tashkiliy ishlari roʻyxati uzun. U yoshlarni sinfdan tashqari fikrlashga undovchi «UNICOM Academy» asoschisi. ALTSUE doirasida «Economics Club», «Debate Club» va «Research Club»ga asos solgan va ularning prezidenti. «American Corner in Tashkent»da «SAT Club» taʼsischisi. «Blimly» loyihasining Toshkent shahri koordinatori.

Bir oʻquvchi uchun bu juda koʻp va uning yonida bir savol paydo boʻladi: shuncha klubning hammasi tirikmi? Klub ochish oson. Uni bir yildan keyin ham ishlatish qiyin. Haqiqiy natija birinchi yigʻilishda emas, asoschi band boʻlgan paytda ham klub davom etayotganida bilinadi. Bunda eng yaxshi test oddiy: asoschisi litseyni bitirgandan keyin nima boʻladi? Bu savolga javobni vaqt beradi.

Klublar tanlovi esa bir mantiqni koʻrsatadi. Iqtisod — mavzu. Munozara — dalil keltirish va raqib fikrini eshitish. Tadqiqot — dalilni topish usuli. Bu uchlik birga olinganda, darslikdan tashqarida oʻqishni tashkil qilish uchun yaxshi tuzilma hosil boʻladi.

Xasanning oʻz soʻzi bor: «Yetakchilik unvon yoki lavozim emas; u muammo koʻrganda uni hal qilish uchun tashabbus koʻrsatish, odamlarni tinglash va ular bilan birgalikda natija yaratishdir.» Bu taʼrifda eng muhim soʻz, ehtimol, «tinglash». Yosh tashabbuskorlar koʻpincha gapirish va qilishni oʻrganadi. Tinglash esa keyinroq keladi.

«Nega buni oʻzimiz yaratmaymiz?»

U oʻz loyihalari haqida ajoyib bir gap aytgan: koʻplari katta resurslardan emas, oddiygina «Nega buni oʻzimiz yaratmaymiz?» degan savoldan boshlangan. Xasan tengdoshlariga «Mukammal vaqtni kutmang! Imkoniyatni kutmang — uni oʻzingiz yarating!» deydi. U yana «Oʻzingizni boshqalar bilan emas, kechagi oʻzingiz bilan solishtiring» deb qoʻshimcha qiladi.

Bu yerda qiziq bir paradoks bor. Xulq-atvor iqtisodchisi yaxshi biladiki, odamlar oʻzini boshqalar bilan solishtiradi, bu deyarli avtomatik. Ijtimoiy taqqoslash uning oʻrganayotgan asosiy mavzularidan biriga yaqin. Shunday ekan, uning maslahati oddiy motivatsiya gapi emas, oʻz tabiatingga qarshi yurishga chaqiruvdir. Bilimli odamning maslahati shunisi bilan farq qiladi: u buning qiyinligini ham biladi.

SAT, IELTS va nemis tilining toʻqqiz yili

Xasan SAT imtihonidan 1490 ball olgan, IELTS natijasi 7.0. Matematika fanidan va rus tilidan C+ darajali Milliy sertifikatlari bor. Nemis tilini 9 yildan beri chuqurlashtirilgan holda oʻrganadi.

Bu raqamlar orasida eng koʻp narsa aytadigani toʻqqiz yil. SAT uchun bir necha oy qattiq tayyorlanish mumkin. Ammo bu yoshdagi odam uchun bitta tilni toʻqqiz yil oʻrganish hayotining yarmidan koʻpi demakdir. U juda erta boshlangan va, ehtimol, boshida oilaning qarori boʻlgan. Lekin uni davom ettirish oʻz qaroridir. Kechiktirish haqidagi shior aynan shunday uzoq jarayonda eng qattiq sinaladi, chunki unda yaqin kunda imtihon yoʻq.

Nemis tili ham uni xulq-atvor iqtisodi yoʻnalishiga oʻziga xos tarzda yaqinlashtirishi mumkin. Germaniya iqtisodiy tafakkuri va Yevropa universitetlari yoshlar uchun yana bir eshik. Biroq uning aynan qaysi mamlakatni tanlashi haqida maʼlumot yoʻq; bu faqat imkoniyat.

Suzish va velosport: suvdan koʻrinmaydigan ish

U 4 yil suzish bilan shugʻullangan, soʻnggi 2 yildan beri velosport bilan shugʻullanadi. Ikkalasi ham chidamlilik sporti. Bu yerda bir kunda natija yoʻq. Bir mashgʻulotni oʻtkazib yuborsang, hech kim sezmaydi, ertasi kuni ham hech narsa oʻzgarmaydi. Oʻzgarish oylar oʻtib seziladi, xuddi til oʻrganish kabi.

Xulq-atvor iqtisodi nuqtayi nazaridan, sport aynan kechiktirish bilan kurashish mashqidir. Bugun oʻzingni majburlayapsan, foydasi uzoqda. Xasan bu mashgʻulotlardan uzoq muddatli natija kichik va muntazam harakatlardan boshlanishini oʻrgangan. Bu gap uning loyihalari haqidagi fikriga ham oʻxshaydi: kichik harakatlar, oʻzingiz bilan solishtirish, kichik savol.

TEDx va jahon oliygohlari: reja

Xasan 2026-yil dekabr oyida TMCIʼda oʻtkaziladigan TEDx konferensiyasida spiker sifatida qatnashishni rejalashtirmoqda. U xulq-atvor iqtisodiyoti va muvaffaqiyat psixologiyasi haqida gapirmoqchi. Bu hali oldindagi voqea, shuning uchun uning natijasi haqida gapirish erta.

Kelajakdagi maqsadi esa xulq-atvor iqtisodiyoti yoʻnalishida jahonning yetakchi oliygohlarida taʼlim olish, inson psixologiyasi va iqtisodiyot bogʻliqligini ilmiy oʻrganish, tadqiqotlari orqali jamiyat muammolariga real yechim topish hamda Oʻzbekiston yoshlari uchun sifatli taʼlim va xalqaro imkoniyatlar maydonini yaratishdir.

Agar u shu yoʻlda davom etsa, oldinda haqiqiy ilmiy sinov bor. Tadqiqot metodologiyasi, statistika, tajriba tuzish, oʻz gipotezang notoʻgʻri chiqqanini tan olish. Xulq-atvor sohasida yaxshi hikoya bilan isbot oʻrtasidagi chegara ayniqsa nozik. Baʼzi mashhur tajribalarni keyinchalik boshqa olimlar takrorlaganda bir xil natija chiqmagan. Bu fanga kirgan yosh olim birinchi oʻrganishi kerak boʻlgan saboq ham shu: qiziqarli gap har doim ham toʻgʻri gap emas.

Xalqaro universitetlarga intilgan yosh odam uchun bu rejaning oʻzi ham iqtisodiy qaror. Vaqt, pul va imkoniyat cheklangan. Xulq-atvor iqtisodiyotini oʻrganayotgan odam oʻz qarorlarini ham shu koʻz bilan tekshira oladi: men buni chindan xohlaymanmi yoki hamma xohlagani uchunmi?

Zinadagi odam

Hikoya boshidagi imtihon xonasiga qaytaylik. Kelajakda Xasan xalqaro universitetda maʼruza oʻqiyotgan boʻlishi yoki Oʻzbekistonda taʼlim siyosati ustida ishlayotgan boʻlishi mumkin. U yerda ham oʻsha savol uni kutib turadi, faqat kattaroq miqyosda. Nega bola maktabga borishi kerakligini bilgan ota-ona boshqacha qaror qiladi? Nega davlat uzoq muddatli foydali siyosatni kechiktiradi?

Afsusning iqtisodi shundan iboratki, u doim kechikib keladi. Xasan shu kechikishni qisqartirish yoʻlini izlamoqda, avval oʻzi uchun, keyin, ehtimol, boshqalar uchun ham. Bugungi litsey oʻquvchisi uchun bu katta mavzu. Lekin u hozirdan kitob ochgan. Imtihon xonasidan chiqqanda «koʻproq oʻqiganimda edi» demaslik uchun eng yaxshi vaqt esa, oʻzi aytganidek, hozir.

Yetakchi Iqtibosi

Iqtibos posteri 16:9

Siz ham Ensiklopediyaga qoʻshiling va Yetakchilar qatoridan joy oling!

Oʻzbekistonning eng faol yetakchi yoshlari safidan joy oling, shaxsiy biografiyangiz va yutuqlaringizni jurnalimizda eʼlon qiling! Barcha jurnal sonlarini mutolaa qilish va ensiklopediyada oʻz sahifangizga ega boʻlish uchun hoziroq ariza topshirishingiz mumkin.