Baʼzi shiorlar odamni tinchlantirish uchun yoziladi. Ular «oʻzingga mehr qoʻy», «shoshilma», «hammasi yaxshi boʻladi» deb aytadi. Bunday soʻzlar ham kerak, hayotda ularning oʻz oʻrni bor. Jasmina Eshmamatovaning shiori esa butunlay boshqa turga mansub. Uni oʻqigan odam tinchlanmaydi, aksincha, oʻz joyida bir oz noqulay his qiladi.
Qayerda boʻlsang ham eng zoʻrlaridan biri boʻl! Oʻrtachalar hamma joyda bor!
Ikkinchi jumla ayniqsa keskin. Unda hech qanday kechirim soʻralmagan. Biroq gapga diqqat bilan qaralsa, bir nozik jihat ochiladi. Jasmina «eng zoʻri boʻl» demayapti. U «eng zoʻrlaridan biri» deydi. Birinchi talab boshqalarni yengishga undaydi va bir kishidan boshqa hammani yutqazgan qiladi. Ikkinchisi esa bir davrada bir nechta kuchli odam boʻlishi mumkinligini tan oladi. Bu farq kichik koʻrinadi, ammo aynan u raqobatni dushmanlikdan ajratib turadi.
«Qayerda boʻlsang ham» degan boshlanish ham muhim. Shart manzilga bogʻlanmagan. Yaxshi maktabda ham, oddiy maktabda ham, katta shaharda ham, tumanda ham talab bir xil. Odam sharoitim yomon deb oʻzini oqlab turishi mumkin, ammo bu shior bunday bahona uchun joy qoldirmaydi.
Kosondan Nishonga, Nishondan Qarshiga
Jasmina 2007-yil 28-dekabrda Qashqadaryo viloyatining Koson tumanida tugʻilgan. Hozir shu viloyatning Nishon tumanida yashaydi. Qarshi shahridagi Prezident maktabini bitirgan va bugun Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida oʻqiydi.
Prezident maktablari mamlakatda iqtidorli oʻquvchilar uchun tashkil etilgan taʼlim maskanlari hisoblanadi. Ularga kirish uchun oʻquvchilar saralash bosqichlaridan oʻtadi. Bunday maktabda oʻqigan bola bir qiziq tajribaga duch keladi. Oʻzining oddiy maktabida eng kuchli boʻlgan oʻquvchi yangi sinfda hammaga oʻxshash kuchli bolalar orasiga tushadi. Bu yerda u birinchi marta oʻzidan kuchliroq odamlarni kundalik hayotda koʻradi.
Bu yosh odam uchun ogʻir, ammo foydali saboq. Oʻzini eng aqlli deb bilib oʻsgan bola uchun bunday holat oʻziga ishonchni sinaydi. Ayni paytda, kuchli muhitda oʻrtacha daraja ham balandroq boʻladi. Jasminaning shiori aynan shunday muhit tajribasini aks ettirgandek tuyuladi: «oʻrtacha» nisbiy tushuncha, u atrofingdagilar bilan oʻzgaradi. Shu sababli uning talabi muhit oʻzgargan sayin qayta oʻlchanadi.
Ikki olimpiada: xarita va tenglama
Jasminaning akademik yutuqlari aniq koʻrsatilgan: geografiya va matematika fanlari boʻyicha oʻtkazilgan fan olimpiadalarining viloyat bosqichi gʻolibasi. Bu juftlik birinchi qarashda gʻaroyib koʻrinishi mumkin. Biri xarita bilan, ikkinchisi son va formulalar bilan ishlaydi.
Aslida ular iqtisodchi uchun ajoyib juftlik. Geografiya resurslar qayerda joylashganini, odamlar qanday taqsimlanganini, yoʻllar nega aynan shu yerdan oʻtganini tushuntiradi. Suv, tuproq, iqlim va masofa har bir iqtisodning oʻz cheklovini belgilaydi. Bir mamlakatning nima sotishi va nimani sotib olishi koʻp jihatdan shularga bogʻliq. Matematika esa bu haqiqatlarni oʻlchash va solishtirish tilidir.
Iqtisodiyotni faqat formulalar orqali oʻrganish xavfli, chunki u yerda real joy va real odam yoʻqoladi. Faqat manzara orqali oʻrganish ham yetarli emas, chunki u aniq hisob-kitobsiz qoladi. Jasminaning ikki olimpiadasi uning qiziqish doirasi shu ikki tomonni ham qamrab olganini koʻrsatadi.
Olimpiada tajribasining boshqa bir qiymati ham bor. U oʻquvchini tayyor javob yoʻq joyda ishlashga oʻrgatadi. Darslikdagi mashqlar oʻtilgan mavzudan olinadi. Olimpiada masalasida esa odam nima qilishni avval oʻzi topishi kerak. Murakkab holatda sovuqqon boʻlish, bir yoʻl ishlamasa, boshqasini izlash — bu odat moliya kabi sohada ham kerak boʻladi.
Iqtisodchi nima uchun roman oʻqiydi?
Jasmina jahon adabiyoti va xorijiy tillar ixlosmandi. Asosiy yoʻnalishlari qatorida iqtisodiyot, moliya, matematika va geografiya bilan birga xorijiy tillar ham koʻrsatilgan. Adabiyotga qiziqish bu aniq roʻyxatning yonida yumshoq nuqtadek koʻrinadi.
Lekin uning amaliy foydasi ham bor. Iqtisod odamlar qarori bilan shugʻullanadi. Yaxshi roman esa odam qanday qaror qilishini ichkaridan koʻrsatadi: u nimadan qoʻrqadi, nimani orzu qiladi, nega baʼzan oʻziga zarar keltiradigan ishni qiladi. Jadval buni koʻrsatmaydi. Yirik yozuvchilar pul, sinf, ochlik va ambitsiya haqida koʻp yozgan. Shu asarlar iqtisodiy jarayonlarning odam hayotiga qanday tushishini his qildiradi.
Xorijiy tillar esa bu olamni kengaytiradi. Boshqa tilda oʻqigan odam tarjimada yoʻqolgan ohangni ham, dunyo boshqa madaniyatlarda qanday tushunilishini ham koʻradi. Xalqaro iqtisodiyot bilan ishlamoqchi boʻlgan yosh mutaxassis uchun bu faqat zavq emas, kerakli tayyorgarlik.
Xalqaro volontyorlik
Jasmina ijtimoiy loyihalarda xalqaro darajadagi volontyor sifatida doimiy ishtirok etadi. Maʼlumotlarda loyihalar nomi koʻrsatilmagan, shuning uchun bu haqda umumiy gapirish bilan cheklanamiz.
Volontyorlik uning shiori bilan qiziq muvozanat hosil qiladi. «Eng zoʻrlaridan biri boʻl» degan talab xudbin yoʻlga ham olib borishi mumkin edi: faqat oʻzingni oʻylash, faqat oʻz natijangni sanash. Pulsiz, bahosiz, reytingsiz qilinadigan ish esa odamni shu xavfdan saqlaydi. Volontyor uchun oʻlchov birovdan oʻzish emas, oldidagi muammoni hal qilishdir.
Xalqaro muhitda ishlash yana bir narsani beradi. Odam oʻz qarashlari yagona emasligini koʻradi. Boshqa mamlakatdan kelgan tengdoshi bir xil muammoga butunlay boshqacha nuqtadan qaraydi. Moliya va iqtisodiyotga qiziqqan odamga bu ayniqsa foydali, chunki bozor doimo turli madaniyatlar va turli kutishlar bilan ishlaydi.
Yuqori talabning narxi
Bunday shiorning narxi haqida ham halol gapirish kerak. «Oʻrtachalar hamma joyda bor» degan gap kuchli, ammo xavfli tomoni ham bor. Oʻzini doim eng kuchlilar bilan solishtirgan yosh odam charchashi, kichik muvaffaqiyatsizlikni fojia deb qabul qilishi mumkin. Yuqori talab baʼzan quvonchni yeb qoʻyadi: erishilgan natijadan xursand boʻlishga vaqt qolmaydi, chunki keyingi marra allaqachon koʻrinib turibdi.
Oʻrtacha odam haqida ham boshqacha qarash mavjud. Jamiyat faqat yulduzlardan iborat boʻlmaydi. Oʻz ishini halol bajaradigan, koʻzga tashlanmaydigan koʻplab odamlar hayotni yuritib turadi. Shu sababli bu shiorni boshqalarga baho sifatida emas, oʻziga qoʻyilgan talab sifatida oʻqish toʻgʻriroq koʻrinadi. Jasmina oʻz hayoti uchun bu qoidani tanlagan, va uning qiymati ham shu doirada.
Yaxshi yetakchilik aynan shu chegarani bilishdan boshlanadi: oʻzingga qattiq boʻlish va boshqalarga mehribon boʻlish birga kelishi mumkin. Bu savolga Jasmina kelajakda oʻz jamoasi bilan ishlaganda javob beradi.
Moliya: aniq soha, uzoq yoʻl
Jasminaning kelajakdagi maqsadi moliya va iqtisodiyot sohasini chuqur oʻzlashtirish, xalqaro miqyosdagi innovatsion bilimlarni yurtga olib kirish hamda professional faoliyati orqali Oʻzbekiston ravnaqiga xizmat qiladigan, yoshlarga oʻrnak boʻla oladigan yetakchi boʻlishdir.
Bu reja hali oldinda. Moliya sohasi oson kirib, tez natija oladigan joy emas. U yerda bilim, hisobot tilini oʻqiy olish va qarorlar uchun javobgarlik talab qilinadi. Bir kishining xatosi boshqalarning puliga taʼsir qilishi mumkin, shu sababli bu sohada ishonch eng qimmat kapital hisoblanadi.
Uning olimpiada tajribasi, kuchli maktabdagi muhiti va tillarga qiziqishi bu yoʻl uchun yaxshi boshlanish. Lekin haqiqiy imtihonlar universitetdan keyin keladi. «Bilimlarni yurtga olib kirish» iborasi esa eʼtiborga loyiq: u faqat oʻzi bilib olishni emas, oʻrganganini oʻz muhitiga moslab qoʻllashni bildiradi. Boshqa joyda ishlagan usul bu yerda ham ishlashini kafolatlab boʻlmaydi, va aynan shu moslashtirish eng qiyin ishdir.
Prezident maktabidan keyingi hayot
Kuchli maktabni bitirgan oʻquvchi universitetda oʻziga xos savolga duch keladi. Endi uni kechagi muhit himoya qilmaydi. Maktabda ustozlar kuchli talab qoʻygan, atrofdagilar ham shu darajada oʻqigan. Universitet esa koʻp narsani talabaning oʻziga topshiradi: darsga qanday tayyorlanishini ham, qanday davrada yurishini ham u oʻzi hal qiladi.
Bunday burilishda koʻp odam biroz sekinlashadi, va bu tabiiy. Uzoq davom etgan qattiq tartibdan keyin yengilroq nafas olgisi keladi. Jasminaning shiori aynan shu bosqichda eng ogʻir sinovdan oʻtadi, chunki endi uni tashqaridan eslatib turadigan hech kim yoʻq. Ichki talab oʻsha paytda tashqi talabning oʻrnini egallashi kerak.
Iqtisodiyot universiteti shu maʼnoda yangi maydon. U yerda bir nechta viloyatdan kelgan, turli maktablarni bitirgan yoshlar uchrashadi. Eng zoʻrlaridan biri boʻlish bu yerda yana qayta oʻlchanadi: oldingi medal, oldingi oʻrin endi hisobga olinmaydi.
Raqam bilan odamni birga koʻrish
Matematika va geografiya bilan shugʻullangan odam iqtisodiyotga kelganda, qiziq bir xavf ham bor. Raqam ishonarli, chunki u aniq. Lekin raqam ortidagi odamni unutish ham oson. Oʻrtacha daromad, oʻrtacha narx, oʻrtacha xarajat kabi koʻrsatkichlar kerakli vosita, ammo ular koʻp odamning aniq hayotini yashirishi mumkin. Bir hududdagi oʻrtacha koʻrsatkich yaxshi boʻlgani bilan u yerda qiynalayotgan oilalar yoʻqolib qolmaydi.
Shu sababli «oʻrtacha» soʻzi Jasminaning hikoyasida ikkinchi maʼnoga ega boʻlishi mumkin. Shiorida u bu soʻzdan uzoqlashishni soʻraydi. Boʻlajak iqtisodchi sifatida esa unga oʻrtacha raqam ortidagi turli hayotlarni ham koʻra bilish kerak boʻladi. Adabiyotga va volontyorlikka qiziqishi shu qarashga yordam beradi.
Yetakchi oʻrtachalarga qanday qaraydi?
Yetakchi boʻlishni istagan odam bir kun oʻz talabini boshqalarga oʻtkazish vasvasasiga duch keladi. Lekin jamoa turli odamlardan iborat. Har kim bir xil tezlikda yurmaydi. Yaxshi rahbar odamlarga yuqori meʼyor qoʻyadi, ammo ularning oʻsishi uchun ham sharoit yaratadi. Jasmina uchun bu keyingi bosqichning saboqlaridan biri boʻlishi mumkin.
Qayerda boʻlsa ham
Jasmina Eshmamatovaning shiori oʻzining birinchi soʻzlarida eng kuchli maʼnoni yashirgan. U hech qachon «Prezident maktabida boʻlsang» yoki «Toshkentda boʻlsang» demaydi. U qayerda boʻlsang ham deydi. Koson, Nishon, Qarshi va Toshkent bir xil talab ostida turadi.
Bunday qoidaning yagona halol tekshiruvi bor: odam hech kim qaramayotgan joyda ham unga amal qiladimi? Sinovlar, olimpiadalar va tanlovlar oʻlchanadi. Kundalik ish esa koʻpincha hech kim tomonidan oʻlchanmaydi. Jasminaning yoʻli hali ochiq turibdi, va u oʻzi tanlagan talabni endi yangi maydonlarda isbotlashi kerak.
