Kalit haqidagi eng eski tasavvur shunday: odam darvoza oldida turibdi, qoʻlida kalitlar dastasi. U birinchisini soladi, burilmaydi. Ikkinchisini, burilmaydi. Yonidagi odam aytadi: «Qoʻyaver, bu darvoza senga emas.» Ertaklarda ham, hayotda ham shu nuqtada ikki xil odam ajraladi. Biri ortga qaytadi va umrining oxirigacha oʻsha darvoza qulflanganini aytib yuradi. Ikkinchisi uchinchi kalitni oladi.
Madina Odilova oʻz shiorida shu tasvirni tanlagan.
Harakat maqsad darvozasining eng ishonchli kalitidir. Senda qatʼiyatli harakat bor ekan, manziling yaqinligiga shubha qilma!
Bu shiorning ikkinchi qismi ayniqsa oʻsmircha ishonch bilan yozilgan: «shubha qilma». Kattaroq odam ehtiyot boʻlardi. U bilardi: baʼzan harakat ham darvozani ochmaydi. Notoʻgʻri darvoza oldida ham qatʼiyat bilan turish mumkin. Lekin oʻsmir qiz uchun bu jumla kerak, chunki u bu yoshda boshqa bir narsaga qarshi turadi: oʻzi haqidagi shubhaga.
Bu maqola kim uchun yozilishini ham oʻylash kerak. Madina hali yosh, u hali juda koʻp narsani boshlamagan. Roʻyxati ham uzun emas. Shuning uchun maqolani uning natijalari bilan emas, uning xulq-atvoridagi bir kichik gʻalati xususiyat bilan oʻqish foydali.
Margʻilon va 2024-yil
Madina 2011-yil 8-iyulda Fargʻona viloyatining Margʻilon shahrida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. U yoshligidan kitob mutolaasiga, sheʼriyat va tarixni oʻrganishga alohida ishtiyoq koʻrsatgan.
Margʻilon vodiyning eski shaharlaridan biri. Atlas toʻqish, ipakchilik, hunarmandlik anʼanasi bu yerda koʻp avlodlardan beri davom etadi. Hunarmand ustaxonasiga kirgan odam dastgohda turli rangdagi iplarni, ularning qanchalik sekin matoga aylanishini koʻradi. Bir gaz atlas uchun qancha harakat kerakligini koʻrgan bola uchun mehnat soʻzining qiymati kitobdan olinmaydi. Bu Madinaning oʻz aytgan gapi emas, shaharning oʻzi aytadigan gap.
Uning hayotidagi burilish 2024-yilda boʻlgan: sinovlardan oʻtib, oʻz shahridagi Erkin Vohidov nomidagi ijod maktabiga qabul qilingan. Bu maktab koʻpchilikdan farqli oʻlaroq uning uchun yaqin, oʻz shahrida. Lekin ichidagi muhit boshqacha. Bu yerda sheʼr yozish gʻalati odat emas, odatiy mashgʻulot. Oldingi sinfda eng koʻp kitob oʻqigan qiz bu yerda koʻp oʻqiganlar orasida turadi. Saralangan muhitga tushish oʻsmirni kamtar ham qiladi, unga kuch ham beradi.
Yuz foiz haqida
Ijod maktabiga kirgach, Madina til qoidalari va adabiy tahlil usullarini chuqur oʻrgangan. Natijada ona tili va adabiyot fanidan 100 foizlik A darajali milliy sertifikat olgan. U «Yosh kitobxon» tanlovining viloyat bosqichida qatnashgan, bir qancha respublika va viloyat sheʼriy tanlovlarida faxrli mukofotlar va diplomlarga sazovor boʻlgan.
Natija yaxshi, uni pasaytirishga hojat yoʻq. Maktab yoshidagi oʻquvchining test boʻyicha toʻliq natija olishi uzoq tayyorgarlikni talab qiladi. U koʻplab qoʻshimcha matn ustida ishlaganini koʻrsatadi. Lekin yana bir savol bor: endi nima?
Sertifikat tepaga chiqib olgan odamga «endi qaytib tushib, boshqa toqqa chiq» deydi. Toʻliq natija sababli bola oʻzini fan bilan tugatgan deb oʻylashi mumkin, bu esa xavfli. Filologiyada test bilan oʻlchanmaydigan juda katta maydon bor: eski tilni oʻqish, matn tahlili, sheʼrni tushunish. Madinaning haqiqiy qiziqishi agar shu yerda boʻlsa, unda hali koʻp yil ish bor. Ayni paytda bu natija uning vaqtini boʻshatadi: endi u boshqa fanlarga oʻtishi mumkin.
Oʻz qobiliyati yoʻq joyda
Madina haqidagi eng qiziq maʼlumot roʻyxatda emas. Uning oʻziga xos xususiyatlaridan biri yangi sohalarda oʻzini sinab koʻrishdan choʻchimasligidir. Hatto biror jabhada tugʻma qobiliyati boʻlmasa ham, qiziquvchanlik va iroda bilan oʻsha yoʻnalishni oʻrganishga kirishadi.
Bu xususiyat iqtidorli bolalarda aslida kam uchraydi. Psixolog Kerol Dvek oʻz tadqiqotlarida shunga oʻxshash holatni tasvirlagan: qobiliyatli deb maqtalgan bola koʻpincha qiyin ishlardan qocha boshlaydi, chunki muvaffaqiyatsizlik uning «iqtidorli» degan tasvirini buzadi. Bolaning aqlini maqtashdan koʻra uning harakatini maqtash foydaliroq, degan xulosaga kelgan. Madina shu nuqtada boshqacha yoʻlga oʻtayotganga oʻxshaydi. U yaxshi uddalaydigan sohada qolib ketmay, yomon uddalaydigan narsani ham ushlab koʻradi.
Oʻsmirlik uchun bu kichik jasorat. Sinfdagi kimdir bilan solishtirganda noqulay ahvolga tushasan. Ona tilidan yuz foiz olgan qiz boshqa fanda oddiy oʻquvchi boʻlib qoladi. Shuni koʻtara olish uchun oʻziga ishonch kerak. Uning shioridagi «harakat» soʻzi shu oʻrinda jismoniy maʼno oladi: hali kaliti yoʻq darvozalarni ham sinab koʻrish.
Havas va nusxa
Madinaning shakllanishida hayotda oʻz oʻrnini topgan, irodali va harakatchan odamlarning ibrati taʼsir qilgan. U shunchaki havas qilish bilan cheklanmagan, oʻsha odamlardagi intizom va mehnatsevarlikni oʻziga uslub qilib olgan.
Havas va ibrat orasidagi farq nozik. Havas qilgan odam natijaga qaraydi: uning kitobi bor, menda ham boʻlsin. Ibrat olgan odam esa odatlarga qaraydi: u har kuni soat nechada turadi? Birinchisi tez ilhom beradi, ertasiga oʻtib ketadi. Ikkinchisi zerikarliroq, lekin odamni oʻzgartiradi. Madina yoʻlidagi yana bir qiziq tomon u odamlarni kasbiga qarab emas, irodasiga qarab tanlashi.
Lekin ibratning ham chegarasi bor. Birovning odatini toʻliq koʻchirib boʻlmaydi. Oʻsmir ertaroq yoki kechroq oʻz tartibini topishi kerak, boshqaga oʻxshayman deb oʻzini sindirmaslik lozim.
Kichik odatlar
Madina yoshlarga shunday deydi: «Kichik odatlar — katta maqsadlar uchun mustahkam poydevor boʻladi. Har bir ishga ixlos, samimiyat va masʼuliyat bilan yondashish sizni albatta kamolga yetkazadi!»
Bu gapning birinchi qismi bugun juda koʻp kitobda uchraydi. Dunyoda odatlar haqida butun kutubxonalar yozilgan. Ammo uni oʻsmirning oʻz hayotiga tatbiq etish boshqa narsa. Kuniga bir sheʼr oʻqish. Yotishdan oldin telefonni boshqa xonaga qoʻyish. Oʻn soʻz yodlash. Bularning hech biri ajoyib eshitilmaydi. Hech kim ular haqida hikoya aytmaydi. Lekin ular uzoq vaqt saqlansa, odamning kimligini oʻzgartira oladi.
«Ixlos» soʻzi ham shu gapning ichida qiziq turibdi. Kitobdagi ingliz tilidan tarjima qilingan odat haqidagi maslahatlarda bu soʻz yoʻq. Ixlos ishni kim koʻrayotganidan qatʼiy nazar yaxshi qilishni bildiradi. Uning odat tushunchasiga qoʻshilishi oʻzbekona maʼnaviy ohang beradi.
Lider, ammo unvonsiz
Madina liderlikni balandparvoz unvon yoki rasmiy mavqe deb bilmaydi. Uning fikricha, haqiqiy lider boshqalarga manfaat keltira olishiga astoydil ishonadigan, kirishuvchan, xushmuomala va oʻz soʻziga hamda ishiga masʼuliyat bilan yondashadigan insondir. U boʻsh vaqtini kitob oʻqishga, koʻnglidagi kechinmalarni sheʼriy satrlarga muhrlashga sarflaydi.
«Oʻz soʻziga masʼuliyat» iborasi sheʼr yozadigan odam uchun ikki yoqlama. Bir tomondan vaʼdani bajarish. Ikkinchi tomondan esa soʻzni aniq ishlatish, oʻzi his qilmagan narsani yozmaslik. Oʻsmir shoiralarda sheʼr koʻpincha oʻqilganlarga taqlid boʻladi. Soʻzga masʼuliyat shu yerda boshlanadi: bu haqiqatan ham sen oʻylagan narsami?
Xushmuomalalikni yetakchilik sifati sifatida keltirish ham oddiy, lekin toʻgʻri. Kichik jamoada yaxshi soʻz koʻp narsani hal qiladi. Kimdir kechiksa, kimdir uyalsa, unga qanday gapirish boshqalar bilan keyingi kunlardagi munosabatni aniqlaydi.
Bir necha maqsad: reja
Madinaning rejalari koʻp qirrali: Vatan uchun manfaatli maʼnaviyat yetakchisi boʻlish, oʻz sohasining yetuk mutaxassisi va chet el hamkori darajasiga yetishish, mualliflik kitoblarini yozib nashr ettirish, el xizmatida boʻlish. Ularning hammasi hali oldinda.
U hali qaysi sohani tanlashini aniq aytmagan. Asosiy yoʻnalishlari ona tili, adabiyot, tarix va ingliz tili. «Chet el hamkori» ham aniq kasb emas. Bu noaniqlik ayb emas. Uning yoshida ochiq turgan darvozalar koʻp boʻlishi kerak. Lekin bir kun kelib tanlash vaqti keladi va u paytda uning shiori oʻz chegarasi bilan uchrashadi. Bir kalitni bir vaqtda koʻp darvozaga solib boʻlmaydi.
Mualliflik kitobi esa eng aniq maqsad. Uning uchun nimadir yozish yetmaydi, tahrir qilish, keraksizini oʻchirish, oʻzgalar tanqidini koʻtarish kerak. Maktab tanlovlaridagi sheʼrlardan kitobga oʻtish uzoqroq yoʻl. Birinchi kitobni oshiqmay yozish ham, ehtimol, uning harakatidan bir qismidir.
Tarix va ingliz tili
Madinaning asosiy yoʻnalishlari orasida tarix va ingliz tili ham bor. Adabiyotga qiziqqan odam uchun tarix qoʻshimcha fan emas. Sheʼr qaysi davrda, kimga qarata, nima uchun yozilgan? Bu savolga javob bilmasdan koʻp matn tushunilmaydi. Margʻilonda oʻsgan qiz uchun tarix kitobdagi sana emas, koʻchadagi nom ham.
Ingliz tili esa uning «chet el hamkori» degan rejasiga yoʻl ochadi. Xorijdagi kimdir bilan birga ishlash uchun avval unga oʻz fikrini aniq yetkaza olish kerak. Bu ikki yoʻnalish birlashganda foydali natija chiqadi: oʻz yurtining tarixini boshqa tilda toʻgʻri aytib bera oladigan odam.
Ochilgan darvozadan keyin
Ertaklar darvoza ochilishi bilan tugaydi. Haqiqiy hayotda esa bu darvoza ortidan yana bir hovli chiqadi, u yerda ham eshik bor. Ijod maktabining darvozasi ochildi: ichkarida yangi sinovlar. Yuz foizlik sertifikat darvozasi ochildi: ichkarida kattaroq fan.
Margʻilonlik qizning shiorida «kalit» birlikda yozilgani shuning uchun chiroyli. U har bir darvoza uchun boshqa-boshqa kalit izlamaydi. Uning qoʻlidagi narsa bitta: yana harakat qilish, qobiliyatim yoʻq deb oʻylagan joyida ham. Bu kalit biron kun ishlamasligi mumkin. Unda u bir qadam ortga chekinib, boshqa darvozaga qaraydi va yana qoʻlini choʻzadi.
