Oʻzbek maktab oʻquvchisining ismi Afrikadagi nashrda chiqishi birinchi eshitganda gʻalati tuyuladi. Qashqadaryo bilan Keniya orasida qitʼa, okean, til bor. Bir necha oʻn yil oldin bunday yoʻl deyarli tasavvur qilinmas edi: matn uchun avval kitob chiqarish, chet el tiliga tarjimon topish, xat yozib javob kutish kerak boʻlardi. Bugun esa bir xat va tarjima shu masofani oʻn daqiqada oʻtadi.
Bu imkoniyat hammaga ochiq, ammo hamma ham undan foydalanmaydi. Chunki uni birov olib kelib bermaydi. Malikabonu Uroqovaning shiori aynan shu haqda.
Agar siz nimanidir xohlasangiz, oʻzingiz harakat qiling. Muvaffaqiyatni hech kim sizga hadya qilmaydi.
«Hadya» soʻzi bu jumlaning markazida turibdi. Hadya beriladi va uni olish uchun hech narsa qilish shart emas. Yosh odam baʼzan muvaffaqiyatni shunday tasavvur qiladi: bir kun iqtidorimni kimdir sezadi, mening oldimga keladi, eshik ochiladi. Oʻzbek ijod dunyosida ham bu orzu bor: qaysidir ustoz sheʼrimni oʻqib qoladi. Malikabonu boshqacha fikrda. Eshikni oʻzing taqillatasan.
Bu gapning zamirida yana bir narsa bor. Agar hech kim muvaffaqiyatni hadya qilmasa, demak, sen ham boshqasiga hadya qila olmaysan. Lekin yoʻl koʻrsata olasan. Keyin koʻramizki, uning loyihalari aynan shu haqda.
Qarshi, Nishon va Abdulla Oripov maktabi
Malikabonu 2009-yil 28-oktabrda Qashqadaryo viloyatining Qarshi shahrida tugʻilgan, hozir Nishon tumanida yashaydi. Abdulla Oripov nomidagi ijod maktabi oʻquvchisi. Abdulla Oripovning oʻzi Qashqadaryo farzandi boʻlgani bu nomga viloyat bolasi uchun yana bir yaqinlik qoʻshadi. Oʻz yurtidan chiqqan shoirning satrlarini oʻqish boshqacha his qilinadi: u uzoqdagi portret emas, shu yerlarni koʻrgan odam.
Uning asosiy yoʻnalishlari badiiy ijod, tilshunoslik, adabiyot, xalqaro publitsistika hamda ijtimoiy-madaniy loyihalar boshqaruvidir. Ona tili va adabiyot fanidan B+, ingliz tilidan B2, tarixdan C+ darajali Milliy sertifikatlari bor.
Ingliz tili bu yerda oddiy sertifikat emas. Keniya gazetasi, Amerikadagi konferensiya toʻplami — bularning hammasiga yetish uchun ingliz tilida yozish yoki aqalli yozishmani olib borish kerak. Til uning uchun darslikdagi fan emas, ish vositasi boʻlgan koʻrinadi. Bu yerda natija bilan vosita oʻrtasidagi aloqa juda aniq.
Nashrlar xaritasi
Malikabonuning ijodiy ishlari Keniyaning «MT Kenya Times» nashrida, Turkiyaning «Güncel sanat» jurnalida, AQShdagi xalqaro konferensiya toʻplamlarida, shuningdek, Ozarbayjon va Oʻzbekiston xalqaro antologiyalarida chop etilgan.
Roʻyxat taassurot qoldiradi. Ammo uni halol oʻqish uchun bir narsani bilish kerak. Xalqaro nashr soʻzi turli darajani bildiradi. Yirik tanqidchilar bahslashadigan adabiy jurnal bor, kichik toʻplam ham, oddiy veb-nashr ham bor. Ularning hech biri yomon emas, lekin hammasi bir xil ham emas. Biz bu nashrlarning har birini baholamaymiz, chunki buning uchun bizda yetarli maʼlumot yoʻq.
Shuning uchun bu natijalarning qiymatini boshqa yerdan qidirish kerak. Maktab oʻquvchisi oʻzi tanlagan matnni boshqa tilda oʻqiydigan odamlarga yetkazishga urinib koʻrgan. Hujjat tayyorlash, muharrirga yozish, rad javobiga chidash, yana urinish. Yoshi uchun bu koʻnikmaning oʻzi yutuq. Bu qaysi nashrda chiqqanidan kam muhim emas.
Tarjimada nima qoladi?
Oʻzbek adabiyotini dunyoga olib chiqish uning asosiy maqsadlaridan biri. Bu chiroyli ibora, lekin amalda juda qiyin ish. Oʻzbek sheʼriyatining kuchi koʻp hollarda ohang, aruz, qofiya va bir soʻzning koʻp maʼnoliligidadir. Ularning koʻpi tarjimada yoʻqoladi. Navoiy ingliz tilida qanday eshitiladi? Abdulla Oripov satrini Keniyadagi oʻquvchi qanday tushunadi?
Bundan tashqari, xalqaro maydon oʻzbek adabiyotini kutib turgani yoʻq. Dunyoda har kuni minglab kitob chiqadi, tarjima qilinayotgan tillar esa teng boʻlmagan oʻrinda turadi. Bu yoʻlda bitta yaxshi matn yetarli emas, yaxshi tarjimon, muharrir va matnni tanishtiradigan odam kerak. Malikabonu oʻzining ingliz tili va publitsistikaga qiziqishi bilan, ehtimol, shu zanjirning bir boʻgʻini boʻlishga intilmoqda. U buni uddalasa, yosh shoiradan boshqa bir narsa, adabiyot elchisi boʻladi. Hozircha esa bu orzu.
Zomin-2025: oʻz tengdoshlari orasida
U respublika yosh ijodkorlarining anʼanaviy «Zomin – 2025» seminarida qatnashgan. Chet el nashrlaridan keyin bu qiziq muvozanat beradi. Keniyadagi muharrir sizning oʻzbek adabiyotingizdagi oʻrningizni baholay olmaydi. Zomin esa oʻz tilida yozadigan tengdoshlar va tajribali ijodkorlar orasidagi uchrashuv. Bu yerda sheʼr tarjimasiz, toʻgʻridan toʻgʻri oʻqiladi. Bir qator kuchsiz boʻlsa, darrov seziladi.
Shu nuqtada uning ikki yoʻli ham kerak ekani koʻrinadi. Tashqariga chiqish ufqni kengaytiradi, ichkaridagi talab esa matn sifatini ushlab turadi. Faqat chetga intilgan yosh ijodkor oʻz tilidan uzoqlashib ketishi mumkin. Faqat ichkarida qolgan esa boshqa tajribani bilmaydi.
«Mitti yulduzcha»: boshqaning birinchi qadami
Malikabonu iqtidorli yoshlarni qoʻllab-quvvatlovchi «Mitti yulduzcha» loyihasiga asos solgan va «Ijodkor yoshlar klubi» rahbari. Bu ikki ish uning yoʻlini oʻzgartiradi. U endi faqat oʻzi uchun yozmayapti.
Loyiha nomi eʼtiborga loyiq. «Mitti» soʻzi kichik degani, «yulduzcha» esa chiroyli va kichraytirilgan shakl. Unda «yulduz yasayman» degan katta daʼvo yoʻq. Shu kichiklik loyiha uchun yaxshi tanlov: bolalar katta natija kutilmasa, koʻproq urinib koʻradi.
Shiorga qaytsak, unda bir ziddiyat koʻrinadi. Agar muvaffaqiyat hadya qilinmasa, u nega boshqalarni qoʻllab-quvvatlaydi? Javob oddiy. Tashqi yordam muvaffaqiyatning oʻzi emas, unga olib boradigan yoʻlni qisqartiradi. Viloyatdagi kichkina ijodkor tanlov haqida eshitmagan boʻlishi, matnini qayerga yuborishni bilmasligi mumkin. Yonida shu yoʻldan oʻtgan tengdoshi boʻlsa, bu toʻsiqlar kamayadi. Lekin sheʼrni baribir oʻzi yozishi kerak.
Viloyatda klub boshqarish ham alohida maktab. Bu yerda rejalar tez-tez oʻzgaradi, aʼzolar imtihonga tayyorgarlik sababli kelmay qolishi mumkin. Rahbarlik uning uchun hali mashq, uni hech qachon yakunlangan koʻnikma deb boʻlmaydi.
Reja: elchi boʻlish
Malikabonuning maqsadi badiiy ijod va xalqaro munosabatlar yoʻnalishida katta natijalarga erishish, oʻzbek adabiyotining merosini dunyoda targʻib qilish hamda ijtimoiy-madaniy loyihalar orqali yoshlarga qanot boʻlishdir. Bu reja hali oʻqishni ham, kasb tanlashni ham oldida turgan oʻquvchiga tegishli.
Bu maqsad unga kelajakda bir nechta qiyin tanlov qoʻyadi. Adabiyot fakulteti yoki xalqaro munosabatlar? Shoir boʻlish yoki adabiyotni tanishtirish? Bir odam ikkisini birga qila oladimi? Bunday savollarga hozir javob bergan odam aldagan boʻladi. Javobni u oʻqib, yozib, xato qilib topadi.
Rad javobi: roʻyxatda koʻrinmaydigan sahifa
Har qanday nashrlar roʻyxati faqat qabul qilingan matnlarni koʻrsatadi. Unda javobsiz qolgan xatlar, «sizning matningiz bizga mos emas» degan qisqa javoblar yozilmaydi. Malikabonuning qancha matni rad etilganini biz bilmaymiz. Lekin yozuvchilik bilan shugʻullangan har qanday odam bu sahifa borligini biladi. Dunyoga tanilgan mualliflarning ham birinchi qoʻlyozmalari koʻp marta qaytarilgan.
Uning shiori aynan shu yerda eng amaliy boʻladi. Hadya kutayotgan odam birinchi rad javobidan keyin toʻxtaydi, chunki u buni hukm deb qabul qiladi: demak, iqtidorim yoʻq ekan. Harakat qilayotgan odam uchun esa rad javobi faqat maʼlumot: bu matn, bu muharrir, bu vaqt uchun toʻgʻri kelmadi. Matnni qayta oʻqiydi, biror narsani tuzatadi, boshqa joyga yuboradi. Bu odat sheʼr yozishdan kam oʻrgatilmaydi, uni ijod maktablarida ham alohida dars qilib oʻtishmaydi. Uni har kim oʻz boshidan kechiradi.
Yosh ijodkorlar uchun yana bir xavf bor va bu ham shu mavzuga kiradi. Internetda yosh muallifdan pul evaziga «xalqaro nashr» vaʼda qiladigan joylar koʻpaygan. Bunday joyda rad javobi yoʻq: toʻlasang, chiqadi. Bu ham hadyaning bir turi, faqat pulli hadya. U sertifikat beradi, ammo muallifga hech narsa oʻrgatmaydi. Malikabonu nashrlarining qaysi biri qanday yoʻl bilan chiqqanini biz bilmaymiz va bu haqda hukm aytmaymiz. Faqat uning oʻz shiori bu masalada ham ishonchli oʻlchov beradi: agar natija oson kelgan boʻlsa, unda nima oʻrganding?
Sinfdagi kichik bola uchun
«Mitti yulduzcha» kabi loyihalarda eng muhim odam, odatda, eng iqtidorli bola emas. U oʻzicha yoʻlini topadi. Eng muhimi sinfning oxirida oʻtirib, daftariga sheʼr yozib, hech kimga koʻrsatmaydigan bola. Unga «sen ham yoza olasan» degan gapni boshqa kim aytadi? Tumandagi klub uning uchun yagona imkoniyat boʻlishi mumkin.
Bunday bolani topish uchun esa tadbir uyushtirishning oʻzi yetmaydi. Unga tadbirga kelish ham qoʻrqinchli. Unga kichik topshiriq, bir ogʻiz yaxshi soʻz, bir marta sheʼrini diqqat bilan oʻqib berish kerak. Klub rahbari uchun haqiqiy muvaffaqiyat oʻlchovi shu boʻlishi mumkin: bizga hech kim taklif qilmagan bola keldimi? U qaytib keldimi? Bu raqam hech qanday yutuqlar roʻyxatiga kirmaydi, ammo Malikabonu boshlagan ishning qiymati oxir-oqibat shu bilan belgilanadi.
Nishondagi kechki xat
Bu nashrlarning har biri ortida, shubhasiz, qandaydir yozishma turadi. Uning qanday yozilganini biz koʻrmaganmiz va bilmaymiz. Birinchi xatga javob kelganmi yoki kelmaganmi, buni ham bilmaymiz.
Ammo bir narsa aniq: bu xatni uning oʻrniga hech kim yozmagan. Nishondan Keniyagacha boʻlgan masofaning sirli joyi ham yoʻq. Bir odam harakat qilib koʻrgan. Malikabonu shiorini tengdoshlariga aytganda, ular ham buni tushunishi kerak: muvaffaqiyat qutiga solinib kelmaydi, u koʻpincha yozilgan xatdan keyin boshlanadi.
