Shahlo Safarovaning hayot falsafasi bir eski baytdan boshlanadi:
«Nasib etsa kelar Shom-u Iroqdin, Nasib yitsa ketar qosh-u qaboqdin.»
Bu xalq hikmati kabi aylanib yuradigan satrlar koʻp asrlik bir qarashni aytadi. Agar nasibang boʻlsa, u Shom va Iroqdan, yaʼni dunyoning uzogʻidan senga yetib keladi. Agar nasibang tugasa, qoshing bilan qovogʻing orasidan, koʻz oldingdan ham ketadi. Bu chiroyli, biroz qoʻrqinchli gap. Agar hammasi yozilgan boʻlsa, unda nima uchun harakat qilish kerak?
Aksariyat odamlar shu savolda toʻxtaydi. Shahlo esa bu baytni darhol boshqa jumla bilan juftlab qoʻyadi.
Ertangi kunning qanday boʻlishi bugunga bogʻliq, bugun esa bizning qoʻlimizda!
U buni boshidan «Hech qachon harakatdan toʻxtama» deb boshlagan. Tafakkurda bu bir ziddiyat: taqdir va tanlov, peshona va qadam. Falsafa va din olimlari bu masala haqida ming yillardan beri yozib kelgan. Oʻzbek hayotida esa ular koʻpincha yonma-yon yashaydi. Ona «nasib qilsa» deydi va shu kuni bolasini erta uygʻotadi. Shahlo chaqirigʻida ham xuddi shunday: «Biz qayerda yashamaylik va qayerlik boʻlmaylik, oʻz rizqimizni dunyodan terib yashaymiz va peshonamizga bitilganlari bizni topadi. Shunday ekan, aslo izlanishdan va oʻrganishdan toʻxtamasligimiz kerak!»
Bu yerda muhim soʻz «terib». U rizqni osmondan tushadigan narsa deb tasavvur qilmaydi. Rizq bogʻga oʻxshaydi, uni terish kerak. Peshonangga bitilgan boʻlsa ham, uni engashib olasan.
Bir necha shahar yoʻli
Shahlo 2008-yil 24-noyabrda Namangan viloyatining Pop tumanida tugʻilgan. U asli buxorolik oila farzandi. Margʻilonda taʼlim olgan, hozir Toshkent shahrida yashaydi.
Yosh odam tarjimai holida bunday koʻp joy nomi kam uchraydi. Chaqiriqdagi «qayerda yashamaylik va qayerlik boʻlmaylik» iborasi shu tarjimai holdan keladi. Bu shunchaki chiroyli gap emas. Sen kim boʻlasan: Buxoro oilasidanmi, Popda tugʻilganmi, Margʻilonda oʻqigan yoki hozir poytaxtda turganmi? Bu savollarni yashagan odam ularga javobni kitobdan olmaydi.
Bu yurtda shevalar farq qiladi. Buxoro, Namangan, Fargʻona va Toshkent uchun bir xil soʻz boshqacha aytiladi. Soʻz bilan ishlaydigan odam uchun bu boylik. U bir soʻzni bir necha ohangda eshitgan. Bunday bolaning qulogʻi, ehtimol, sezgirroq boʻladi. Tasavvurida bir emas, bir necha uy turadi.
Oilasiga kelsak, u kuchini otasining ishonchli qarashlaridan, onasining duolaridan va akalarining daldali soʻzlaridan olishini aytadi. Har biri uchun alohida soʻz topgani eʼtiborga loyiq. Hamma bir xil qilmaydi va shunday boʻlishi ham shart emas. Har biri oʻzi qila oladigan narsani beradi.
Margʻilondagi yillar
2021-yilda Shahlo imtihonlardan oʻtib, Margʻilon shahridagi Erkin Vohidov nomidagi ijod maktabiga qabul qilingan va uni aʼlo baholar bilan tamomlagan. Bu maktab uning uchun ijodkorlik qobiliyatini yuzaga chiqarishga xizmat qilgan maʼnaviy muhit boʻlgan. Ustozlarning maslahatlari va adabiy loyihalar sheʼr hamda maqola yozish tajribasini oshirgan. U Erkin Vohidov nomidagi stipendiyaga sazovor boʻlgan.
Oʻsha maktabda oʻqib, shu maktab nomini olgan stipendiyani olish bir xil odam nomini ikki marta bogʻlaydi. Vohidov oʻz sheʼrlarida ham, tarjimalarida ham aql bilan kinoya aralashtirgan. «Faust»ni oʻzbekchaga oʻgirgan, sheʼriy tarjimaning eng qiyin namunalaridan birini bergan. Uning «Oʻzbegim» qasidasi hammaga maʼlum. Bu nom ostidagi stipendiya ham quvonch, ham oʻlchov. Yosh ijodkor qoʻlidagi sertifikat oʻqigan satrlarga qarab turadi.
Zomin seminariga qatnashgani va «Ijodiy olimpiada» respublika tanlovida 3-oʻrin ham shu yillarning hosilidir. Seminar muhiti tanlovdan farq qiladi: u yerda oʻz matning muhokama qilinadi, kimdir oʻqib, kamchiligini aytadi. Yosh shoir uchun bu tanqid oʻrtoqlari yonida ham, kuchli ustoz yonida ham koʻp narsa oʻrgatadi.
Sandal
2024-yilda Shahloning «Sandal» nomli birinchi sheʼriy kitobi nashr etilgan. Birinchi kitob uchun bu kutilmagan nom.
Oʻzbek uyida sandal soʻzi bir paytlar qish uchun kerak boʻlgan narsani bildirgan. Koʻmir solingan chuqur ustida past stol, unga koʻrpa yopilgan. Oila atrofida oʻtirib, oyoqlarini koʻrpa ostiga tiqib oʻtiradi. Bola kechalari ertakni shu yerda eshitgan, keksalar shu yerda eslagan. Soʻzning yana boshqa maʼnolari ham bor: xushboʻy daraxt yoki oyoq kiyimi. Muallif aynan qaysi maʼnoni nazarda tutganini maʼlumotlarimiz aytmaydi va biz taxminni fakt qilib oʻtirmaymiz.
Ammo kitob nomi shunchaki «qalb», «orzu», «yulduz» kabi yosh shoirlar koʻp tanlaydigan soʻz emas. Bu aniq bir buyum. Yaxshi sheʼr aksariyat hollarda aynan shunday boshlanadi: mavhum tuygʻudan emas, qoʻl bilan ushlasa boʻladigan narsadan. Yosh muallif uchun bu tanlov yaxshi belgi. Oʻqigan odam «sandal» nima ekanini soʻrashi, keksa ayol esa jilmayishi mumkin.
Jadid bobomga xat
Shahlo «Jadid bobomga maktub» respublika insholar tanlovi, Ibroyim Yusupov ijodiga bagʻishlangan esselar tanlovi va «Sheʼryurak» adabiy tanlovi gʻolibi boʻlgan. Uning ishlari chet el jurnallarida hamda «Gulxan», «Bilimdon», «Fargʻona haqiqati», «Ishonch» va «Adabiyot ziyosi» kabi nashrlarda chop etilgan.
«Jadid bobomga maktub» tanlovi nomining oʻzi oʻylantiradi. Bir asr oldin yashagan odamga xat yozish kerak. U maktab ochgan, koʻplari esa keyin qatagʻon qurboni boʻlgan. Sen unga nima deysan? Xatlar orasida eng yaxshilari, ehtimol, maqtovdan oʻzib, savol bergan. Biz sizning orzungizga yetdikmi? Bu janr oʻsmirni tarixni shaxsan his qilishga undaydi.
Ibroyim Yusupov esa qoraqalpoq adabiyotining yirik shoiri. Oʻzbek qizi uchun uning ijodi haqida esse yozish qardosh adabiyotga qarash imkonini beradi. Oʻzbekiston adabiyoti faqat oʻzbek tilidagi matnlardan iborat emas. Maktab oʻquvchilarining koʻpchiligi bu nomni eshitmaydi ham.
Viloyat gazetasi «Fargʻona haqiqati», bolalar jurnali «Gulxan», umumiy gazeta «Ishonch». Har birining oʻquvchisi boshqa. Publitsistika bilan mashgʻul boʻlish uning uchun sheʼrdan boshqa bir oʻrganish. Sheʼrda tuygʻu, maqolada dalil kerak boʻladi.
Suvenirlar va motivatsiya
Shahlo boʻsh vaqtida kitob oʻqiydi va kreativ suvenirlar yasaydi. U liderlikni jamoa manfaatini oʻz manfaatidan ustun qoʻya bilish va odamlarni ruhlantira olish deb biladi. Undan boshqalar istalgan vaqtda oʻzida motivatsiya topa olish koʻnikmasini oʻrganishi mumkin, deyiladi.
Suvenir yasash sheʼrdan farq qiladi: uni qoʻlda ushlaysan, kimgadir uzatasan. Uning natijasi ham darhol koʻrinadi. Sheʼr haftalab, oylab pishadi va hech kim oʻqimasligi ham mumkin. Qoʻl bilan biror narsa yasash, yozuvchilar uchun, tushkunlikka qarshi yaxshi dori boʻla oladi.
Motivatsiya masalasida esa bir aniqlik kerak. Hech kim «istalgan vaqtda» oʻzida motivatsiya topa olmaydi. Barcha ijodkor buni biladi. Baʼzi kuni ish umuman bormaydi. Asl koʻnikma, ehtimol, motivatsiya boʻlmagan kunda ham stol oldiga oʻtirishdir. Shahloning bugunga qaratilgan shiori motivatsiya haqida emas, aynan harakat haqida.
Jahon minbari: reja
Shahloning kelajakdagi maqsadi adabiyot sohasida jahon minbarida yangraydigan kuchli ovozga ega boʻlish va adabiyotimiz uchun xizmat qilishdir. Bu reja hali oldinda. U endi bitiruvchi.
Oʻzbek adabiyotining jahonga chiqishi uzoq muhokama qilinadigan mavzu. Bu ish birinchi navbatda tarjimaga bogʻliq. Koʻplab kuchli oʻzbek asarlari hali ingliz tilida yaxshi tarjimada yoʻq. Yosh shoira uchun jahon minbari, ehtimol, sahnadan emas, bir yaxshi tarjimon bilan tanishishdan boshlanadi. Yoki oʻzi til oʻrganib, boshqa adabiyotlarni oʻqishdan. Chet el jurnaliga matn yuborish tajribasi unda bor, bu endi kattaroq ishga aylanishi mumkin. Birinchi kitob chiqqan. Ikkinchi kitob ancha qiyinroq boʻladi, chunki endi hech kim sizni «yosh» degani uchun kechirmaydi.
Maktabdan keyingi birinchi yil
Shahlo Erkin Vohidov nomidagi ijod maktabini aʼlo baholar bilan bitirgan va endi Toshkentda yashaydi. Ijod maktabi bitiruvchisi uchun bu davr kutilmagan darajada qiyin boʻlishi mumkin. Maktabda seni adabiy muhit oʻrab turadi: ustoz matningni oʻqiydi, sinfdosh fikr bildiradi, kecha va tanlovlar oʻzi kelib turadi. Bitirgandan keyin bu tizim toʻxtaydi. Endi hech kim «yangi sheʼring bormi?» deb soʻramaydi.
Koʻp iqtidorli yosh shoirlar aynan shu nuqtada jim boʻlib qoladi. Bir kitobi bor, bir nechta tanlovda yutgan, keyin esa kundalik hayot boshlanadi. Shahloning «bugun bizning qoʻlimizda» degan gapi shu davr uchun yozilgandek. Endi yozish uchun tashqi sabab yoʻq. Faqat oʻz tartibing bor. Ijodkor hayotining haqiqiy boshlanishi, ehtimol, aynan shu: hech kim kutmaganda ham stolga oʻtirish.
Poytaxt esa unga yangi material beradi. Popdan, Margʻilondan kelgan odam katta shaharga boshqacha qaraydi. U yerlikka oddiy koʻringan narsa unga gʻalati koʻrinadi. Bu nigohni yoʻqotmaslik yozuvchi uchun qimmatli boylikdir.
Bu nigoh uning sheʼrlariga ham, keyingi maqolalariga ham oʻtsa, yangi kitob uchun yaxshi boshlanish boʻladi.
Bugun degan bogʻ
Maqola bir bayt bilan boshlangan edi: nasib Shom-u Iroqdan ham keladi, koʻz oldidan ham ketadi. Popda tugʻilib, Margʻilonda oʻqib, Toshkentga kelgan yosh muallifga qaraganda, bu bayt endi boshqacha oʻqiladi. U uzoq yoʻllardan kelgan. Nasib yoʻlda turgan boʻlsa ham, unga yaqinlashish kerak boʻlgan.
Bu orada kun kelib-ketadi. Shahlo oʻz qaroriga ertalab turib qaytadi: bugun qoʻlimda. Sandal yonida eshitilgan eski hikoyalarda odamlar taqdir haqida koʻp gapirgan. Ular oʻsha gaplarni aytib, ertasiga dalaga chiqqan. Bu ham, ehtimol, shu bir xalqning oʻz baytiga bergan eng yaxshi javobidir.
