Elak oddiy roʻzgʻor buyumi. Unga un solinadi, silkitiladi, mayda narsa oʻtib ketadi, kepak va tosh ustida qoladi. Xalqimiz bu soʻzni majoziy maʼnoda ham ishlatadi: «elakdan oʻtkazmoq» — sinab, saralab olmoq. Bu jarayonda hech kim sening fikringni soʻramaydi. Silkinadi, va qoladigan qoladi.
Zulhayo Mingboyeva adabiyot haqidagi tasavvurini xuddi shu tasvir bilan ifodalaydi.
Xalq va vaqt elagidan oʻtgan soʻzgina adabiyotda qolishga haqli.
Bu gapni maktabni endi bitirgan, allaqachon davlat mukofotini olgan yosh ijodkor aytayotgani uni ayniqsa qiziq qiladi. Mukofot bir kunda beriladi. Elak esa yillar davomida ishlaydi. Ikkalasi bir xil narsani oʻlchamaydi. Hakamlar hayʼati bugungi matnni bugungi talab bilan baholaydi. Vaqt esa bu haqda hech qanday hayʼat tuzmaydi. Yuz yildan keyin kim oʻqiydi? Bu savolga bugun hech kim javob bera olmaydi.
Demak, Zulhayo oʻz shiori bilan oʻz mukofotini ham elakka tashlab qoʻymoqda. Bu kamtarlik uchun aytilgan chiroyli gap emas, balki ogʻir ichki talab. Agar haqiqiy oʻlchov vaqt boʻlsa, unda u hali oʻz sinovini boshlamagan. Yosh muallifga bundan yaxshi sogʻlom shubha topish qiyin.
Xovosdan ijod maktabiga
Zulhayo 2008-yil 28-martda Sirdaryo viloyatining Xovos tumanida tugʻilgan va shu yerda yashaydi. Boshlangʻich taʼlimni tumandagi 23-umumtaʼlim maktabida olgan. 2019-yilda saralash imtihonlaridan oʻtib, Halima Xudoyberdiyeva nomidagi ijod maktabiga qabul qilingan va 2019–2026-yillarda shu yerda oʻqib, maktabni GPA 5.00 bilan bitirgan.
Yetti yil bir maktabda oʻqish oʻsmirning deyarli butun shakllanish davri demakdir. Besh yil oldingi va bugungi matnni solishtirsa, odam oʻzini tanimay qoladi. Ijod maktabining afzalligi aynan shu uzoq muddatda. Bir marta yaxshi yozish mumkin. Ustoz, tanqid va tengdoshlar muhitida yetti yil yozish esa boshqa narsa.
Maktab nomidagi Halima Xudoyberdiyeva ham Sirdaryo farzandi. U ham, Zulfiya ham oʻzbek sheʼriyatida ayol ovozining oʻrnini oʻz hayoti bilan qurgan shoiralar. Zulhayoning yoʻli shu ikki nomning soyasida oʻtmoqda: maktab bir shoira nomi bilan, mukofot boshqasining nomi bilan bogʻlangan. Bu yosh muallif uchun ilhom ham, yuk ham.
Zulfiya nomidagi mukofot: ogʻir sovgʻa
2026-yilda Zulhayo adabiyot yoʻnalishi boʻyicha Zulfiya nomidagi Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan. Bu yosh qizlar uchun taʼsis etilgan yirik davlat eʼtirofi. Shoira Zulfiya butun umr sheʼr yozgan, erta beva qolgan, urush yillari va undan keyingi avlodlar uchun ham, ayollar uchun ham muhim ovoz boʻlgan.
Bunday mukofotni oʻquvchilik davrida olish ikki tomonlama hodisa. Bir tomondan, u katta ragʻbat beradi va ishonch uygʻotadi. Boshqa tomondan, u yosh ijodkorni bir zumda koʻzga koʻrinadigan odamga aylantiradi. Keyingi har bir sheʼr shu mukofot nuqtayi nazaridan oʻqiladi. Tajribali yozuvchilar ham koʻpincha erta shuhratning qiyinligini tilga olgan. Muallif yangi narsa sinab koʻrishdan qoʻrqib, oʻzini takrorlay boshlashi mumkin.
Zulhayoning oʻzi bu masʼuliyat haqida shunday deydi: «Yetakchi boʻlish uchun, eng avvalo, insonning oʻzi boshqalarga har sohada chinakam ibrat va namuna boʻla olishi kerak. Sizga mehnati singgan, koʻz nuri ketgan ustozlar va ota-onangizning bildirgan yuksak ishonchi yelkangizga hamisha ulkan masʼuliyat yuklab turishi shart.» Bu yerda «koʻz nuri ketgan» iborasi oddiy kelishuv emas, kimningdir aniq mehnatini eslatadigan xalqona tasvir.
«Istak» va xalqaro almanaxlar
Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining «Birinchi kitobim» loyihasi doirasida Zulhayoning «Istak» nomli sheʼriy kitobi koʻp ming nusxada chop etilgan. U 15 ga yaqin xalqaro adabiy almanax hamda dunyoning 10 dan ortiq davlatidagi nashrlarda chop etilgan.
Kitob nomi juda sodda, atigi bir soʻz. Istak nima uchun? Sheʼriyat, odatda, yetishilmagan narsa haqida boʻladi. Topilgan baxtga qaraganda, kutilayotgan baxt koʻproq sheʼr tugʻdiradi. Yosh shoir uchun birinchi kitob aynan shu: hali boʻlmagan hayotning, hali yetilmagan fikrning kitobi.
Almanaxlar haqida esa aniqlik kerak. Xalqaro nashrlarning darajasi turlicha va ularning har birini biz baholamaymiz. Eng muhimi, muallif oʻz satrlarini tarjimada koʻrgan. Oʻzbek sheʼri fransuz, turk yoki ingliz tiliga oʻtganda nima yoʻqoladi? Zulhayo ingliz, turk va fransuz tillarini oʻrganayotgani bilan bu savolni boshqalarga qaraganda aniqroq bera oladi. U oʻz sheʼrining tarjimasini oʻqib, u yerda boʻlmagan narsani payqay oladi.
Olimpiada: qoida ichida yutish
Uning tanlovlar roʻyxati uzun. Respublika «Mushoira» tanlovi 1-oʻrin (2024). Ijod maktablari oʻquvchilari ijodiy olimpiadasi 2-oʻrin (2024). Ona tili va adabiyot fani boʻyicha asosiy fan olimpiadasida 2023-yilda 3-oʻrin, 2025-yilda 2-oʻrin. «Teatr – bu ibratxonadir» respublika musobaqasi 1-oʻrin (2025). «Atalar» xalqaro ijodiy tanlovi 1-oʻrin (2025). «Russian Talents» xalqaro onlayn tanlovi 1-oʻrin (2022). «Mobil fotosuratda mening nigohim» koʻrik-tanlovi 1-oʻrin (2023).
Bu roʻyxatni sanalar boʻyicha oʻqish qiziq. 2022-yilda u hali juda yosh edi. 2023-yildan 2025-yilgacha fan olimpiadasida oʻrni oʻsgan: uchinchidan ikkinchiga. Har yili bir narsa qoʻshilgan. Bu tasodifiy yutuqlar emas, muntazam ish belgisidir.
Lekin bu yerda ham oʻsha elak savoli paydo boʻladi. Bir yil oʻtgach, tanlovlar nomi kamdan-kam odamning yodida qoladi. «Qaysi yili kim yutgan?» deb hech kim soʻramaydi. Zulhayoning shiori buni tan oladi. Yutuqlar yoʻl davomida kerakli belgilar, lekin ular adabiyotda qolish uchun yetarli emas.
Mushoira: tirik sheʼr
«Mushoira» tanlovi alohida diqqatga loyiq. Mushoira mumtoz sharqiy anʼana: shoirlar yigʻilib, bir-biriga sheʼr bilan javob beradi. Bu yerda sheʼr qogʻozda qolmaydi, u jonli jarayonga aylanadi. Tez fikrlash, aruz va qofiyani bilish, zaldagi kayfiyatni sezish kerak boʻladi. Bu qadimiy amaliyot bugungi kunda ham yashayotgani yaxshi.
Ayniqsa sunʼiy intellekt davrida bu yanada qiziq. Mashina bir daqiqada qofiyali matn yoza oladi. Lekin u sen bilan bir xonada oʻtirib, koʻzingga qarab, bir satr aytib, javobingni kutmaydi. Jonli sheʼr shu tajribani saqlaydi.
Radio, ssenariy va matn
Zulhayo maktab radiosining bosh koordinatori va muharriri boʻlgan, har kungi eshittirishlar, xabarlar va adabiy dasturlarni tayyorlagan. Uch yil davomida maktab, tuman, viloyat va respublika miqyosidagi tadbirlarning ssenariy muallifi va boshlovchisi boʻlgan. «AtLasTeam» jamoasi koordinatori. Professional kopirayter va matn tuzuvchi.
Radio yosh yozuvchi uchun qattiq maktab. Efir vaqti bor va u kutmaydi. Matning uzun boʻlsa kesiladi. Har kuni yangi narsa kerak, ilhom kelishini kutib boʻlmaydi. Sheʼr ilhom bilan yozilsa, radio matni jadval bilan yoziladi. Bu tajriba ijodkorni oʻz matniga kamroq muhabbat bilan qarashga oʻrgatadi: u tayyorlik bilan oʻchirishni ham oʻrganadi.
Kopirayterlik esa yana bir qirra. Soʻz bilan pul topish mumkinligini va bunda ham mahorat borligini oʻrgatadi. Lekin bu yerda ichki ziddiyat ham bor. Reklama matni bir hafta yashasa bas. Uning shiori esa vaqt elagi haqida. Bir odam ikki xil matn yoza oladimi? Albatta, koʻp yozuvchilar shunday qilgan. Faqat bu ikki qoʻlni bir-biridan ajrata bilish kerak.
Kadr, toʻquv va velosiped
Zulhayoning qiziqishlari orasida velosport, milliy toʻqimachilik amaliy sanʼati, rejissura, hujjatli videoroliklar va mobil fotografiya bor. Toʻqimachilik ayniqsa eʼtiborni tortadi. Uzoq davom etadigan, sabr talab qiladigan qoʻl ishi. Bir ip xato ketsa, butun qator seziladi. Lotin tilida «matn» bilan «toʻqima» soʻzlari oʻzakdosh. Sheʼr ham satrlar toʻqimasi.
Fotografiya esa jurnalistlikka tayyorgarlik. Kadr tanlash nimani koʻrsatish, nimani chetda qoldirishni hal qilish demakdir. Yangilik yozish ham shu.
Sunʼiy intellekt davrida samimiy soʻz: reja
Zulhayoning maqsadi badiiy ijod va professional jurnalistika orqali oʻzbek adabiyoti va publitsistikasini xalqaro minbarlarda namoyon etish, sunʼiy intellekt davrida samimiy soʻz, insoniylik va milliy tafakkur ustuvorligini himoya qiluvchi yetuk qalam sohibi boʻlishdir. U tengdoshlarini har daqiqani qadrlashga, kitobni kundalik odatga aylantirishga va ajdodlar merosiga sodiq boʻlishga chaqiradi.
Sunʼiy intellekt haqidagi gap uning rejasidagi eng dolzarb qism. Mashina endi yaxshi eshitiladigan matnni bir necha soniyada yozadi. Unda inson hayoti yoʻq, ammo uni tashqaridan ajratish tobora qiyinlashmoqda. Bunday davrda «samimiy soʻz» qanday himoya qilinadi? Faqat muallif aniq koʻrgan narsani, faqat oʻzi bilgan tafsilotni yozish bilan. Mashina odam oʻz koʻzi bilan koʻrgan kichik bir lahzani bilmaydi. Elak ham, ehtimol, ertaga aynan shuni saralaydi.
Soʻzning qadri shu davrda yana bir bor sinovdan oʻtadi. Mashina tez yozadi. Odam esa oʻzi koʻrgan narsani yozadi.
Yuz yildan keyin
Uning shiori hech kimga, hatto oʻzi ham, oldindan javob bermaydi. Bugun u mukofot olgan yosh shoira. Yuz yildan keyin oʻqiladimi? Buni biz ham, u ham koʻrmaymiz. Har qanday yozuvchi shu noaniqlik bilan yashaydi. Oʻz davrida maqtalgan koʻp kitob bugun unutilgan, baʼzi kam eʼtibor qaratilgan matnlar esa keyin kashf etilgan.
Elakning yaxshi tomoni shundaki, uni aldab boʻlmaydi. Yomon tomoni ham shu. Zulhayo buni shu yoshida bilib olgan koʻrinadi va bu, ehtimol, unga berilgan eng foydali narsa. Keyingi kitobni u mukofot olgan odam sifatida emas, hali hech narsa isbotlamagan odam sifatida yozsa, u kitob elakda koʻproq qolishi mumkin.
