Yosh ijodkorning shiorida «qasos» soʻzini uchratish odatiy hol emas. Bu soʻz yozuvchilar uchun tanish, ammo koʻproq asarlar ichida yashaydi. Eski dostonlarda qahramon yillar davomida qasos oʻylaydi, fojia sahnasida kimdir bu yoʻlda oʻzini ham, yaqinlarini ham yoʻqotadi. Adabiyot asrlar davomida bir savolga qaytadi: seni ranjitgan odamga nima qilish kerak? Laylo Saparboyeva bu savolga atigi toʻrt soʻz bilan javob beradi.
Eng yaxshi qasos — bu rivojlanish.
Bu gap rimlik imperator Mark Avreliy oʻz yozuvlarida aytgan eski bir fikrni eslatadi: ozor bergan odamga oʻxshamaslik eng yaxshi javobdir. Layloning jumlasi boshqa joyga urgʻu beradi. U dushman haqida gapirmaydi, chunki bu qasosda dushman kerak emas. Oʻsha odam oʻz natijangni koʻradimi, koʻrmaydimi, ahamiyati qolmaydi. Bu qasos boshqa odamga emas, senga nimadir beradi.
Shu bilan birga jumlada bir xavf ham bor va uni jim oʻtib ketish halol boʻlmaydi. Agar rivojlanish qasos boʻlsa, uning orqasida hali ham kimdir turibdi. «Koʻrsatib qoʻyaman» degan alamli kuch odamni uzoqqa olib boradi, lekin u yoqilgʻi sifatida tez kuydiradi. Yozuvchi uchun bu ayniqsa muhim: alamdan yozilgan birinchi sahifa kuchli boʻlishi mumkin, yuzinchi sahifaga esa boshqa sabab kerak boʻladi. Layloning hikoyasini oʻqiyotganda shu savol bilan oʻqish foydali: bu qizni yana nima oldinga undaydi?
Shovot, Ogahiy va ikki til
Laylo Xorazm viloyatining Shovot tumanida tugʻilgan va hozir ham shu yerda yashaydi. U Prezident taʼlim muassasalari tizimidagi Ogahiy nomidagi ijod maktabida oʻqiydi. Asosiy yoʻnalishlari adabiyot, yozuvchilik, xorijiy tillar, volontyorlik va fotografiyadir.
Maktab nomi berilgan odamning oʻzi bu hikoya uchun tasodifiy emas. Muhammad Rizo Ogahiy XIX asrda Xorazmda yashagan shoir, tarixchi va tarjimon boʻlgan. U sheʼr bilan cheklanmagan: tarixiy asarlar yozgan, fors tilidagi asarlarni oʻzbek tiliga oʻgirgan. Xiva saroyidagi bu adib ikki til orasida ishlagan, boshqa xalqlar kitoblarini oʻz oʻquvchisiga olib kelgan.
Oradan uzoq vaqt oʻtib, xuddi shu yerda oʻqiyotgan qiz teskari yoʻnalishda ishlayapti: u Xorazmdan yozilgan satrlarni boshqa tilda oʻquvchiga olib chiqmoqchi. Ogahiy chet ellik mualliflarni Xivaga olib kelgan boʻlsa, uning maktabidagi oʻquvchi Xorazm ovozini tashqariga olib chiqishga urinadi. Bu oʻxshatish, albatta, Layloni Ogahiy bilan tenglashtirish emas. Faqat bir narsani koʻrsatadi: tarjima va tashqi dunyoga qiziqish bu joy uchun yangilik emas.
Mahalliy gazeta va xalqaro sayt
Layloning badiiy asarlari va maqolalari mahalliy «Xiva tongi» gazetasida chop etilgan. Ijodiy ishlari «Synchronized Chaos» va «The Seoul Times» xalqaro onlayn nashrlarida hamda bir qator xorijiy platformalarda eʼlon qilingan.
Bu ikki xil nashrning har biri ijodkorga boshqa narsani oʻrgatadi. Mahalliy gazeta oʻquvchisi yaqin: u muallifning ota-onasini, maktabini tanishi mumkin, xato qilsang ertasi kuni bozorda eshitasan. Bu yerda yozish javobgarlikni oʻrgatadi. Xalqaro saytda esa teskarisi: oʻquvchi seni tanimaydi, Shovot nimaligini bilmaydi, oʻzbek urf-odatlari unga tushuntirilishi kerak. Bu yerda yozish aniqlikni oʻrgatadi.
Oʻzbek tilida bir ibora bilan aytiladigan narsani ingliz tilida qanday berish mumkin? «Koʻngli choʻkdi» degan gapni oʻzga til oʻquvchisiga qanday yetkazasan? Boshqa tilda yozishga urinayotgan odam oʻz ona tilini ham yangidan koʻradi. Ilgari oʻylamay ishlatgan soʻzlari birdan savol tugʻdiradi.
Halollik uchun yana bir narsani aytish kerak. Xalqaro onlayn nashrlarning talablari va oʻquvchilar doirasi juda har xil boʻladi. Ularda chop etilgan matn oʻz-oʻzidan yuksak baho degani emas. Biroq yosh ijodkor uchun u boshqa bir narsaning dalili: matn qogʻozdan chiqqan, boshqa bir tildagi muharrir uni oʻqigan va sahifasiga qoʻygan. Uni rad etishlari ham mumkin edi. Yosh yozuvchi matnini tashqariga yuborishni boshlaganda, rad javobini ham koʻtarishni oʻrganadi. Bu har qanday adabiyot darsidan kam emas.
Sertifikatdan keyingi ish
Laylo ona tili va adabiyot fanidan milliy sertifikat sohibasi. U ijodiy tanlovlar va ilmiy-amaliy konferensiyalarda qatnashib, sertifikat hamda eʼtiroflarga sazovor boʻlgan. Ijtimoiy faollik boʻyicha ham sertifikatlari bor.
Til haqidagi sertifikat yozuvchini yaratmaydi, ammo u yozuvchining qurol-aslahasini tekshiradi. Imloni, sintaksisni yaxshi bilgan odam matnda shunchaki toʻgʻri yozishdan yuqoriga koʻtarila oladi: qoidani qachon ataylab buzishni biladi. Qoidani bilmagan odam esa buzilganini ham sezmaydi.
Konferensiya va hikoya yozish esa ikki xil mushak. Ilmiy maqolada har fikr isbot talab qiladi, badiiy matnda esa ochiq qoldirilgan joy kuch beradi. Ikkalasini birga mashq qilgan yosh odam, ehtimol, keyin aniq fikrni chiroyli yetkazishni oʻrganadi. Publitsistikaning asli ham shu.
Kadr tanlash
Layloning qiziqishlari orasida fotografiya ham bor. Bu mashgʻulot oddiy havasdek koʻrinadi, ammo yozuvchi uchun u foydali mashq boʻla oladi.
Suratga olish tanlashdan boshlanadi. Kadrga nima kiradi va nima chiqib qoladi? Xuddi shu savol hikoyada ham turadi. Bir kampirning butun umrini yozib oʻtirish shart emas, uning yoʻlakdagi kalishlarini koʻrsatish yetarli boʻlishi mumkin. Fotograf yorugʻlikni kutishni oʻrganadi, chunki bir narsa ertalab boshqacha, kechqurun boshqacha koʻrinadi. Xorazmning kech tushgan quyoshi, Xiva devorlari, Shovot kanali boʻyidagi manzara ham shunday sabr talab qiladi.
Laylo mazmunli filmlar ham koʻradi. Film ham kadr va sukut bilan gapiradi. Yaxshi yozuvchilar koʻpincha boshqa sanʼatlardan oʻgʻirlaydi. Bu oʻgʻrilik emas, oʻqish. Soʻz boyligini oshirish, chet tillarni oʻrganish, kitob, film va surat: bularning hammasi bir xil ishga xizmat qilishi mumkin — dunyoga diqqat bilan qarashga.
Ikkinchi qoida: har narsaga javob bermaslik
Laylo oʻzi uchun yana bir qoidani belgilagan va uni inglizcha aytadi: «Control your emotions, not everything deserves reactions.» Oʻzbekcha maʼnosi: his-tuygʻularingizni boshqaring, har bir vaziyat ham munosabat bildirishga arzimaydi.
Mana shu ikkinchi jumla birinchisini ochib beradi. Qasos soʻzi eshitilganda biz javob berishni oʻylaymiz. Bu qoida esa javob bermaslikni aytadi. Ikkalasi birga bir manzarani tuzadi. Kimdir yomon gap aytdi. Sen indamaysan. Bu qoʻrqqaning uchun emas, shu gap ortidan kuch sarflashni xohlamaganing uchun. Bu kuchni kitobga, tilga, yozuvga sarflaysan.
Bugungi internet aynan teskarisini oʻrgatadi. Ijtimoiy tarmoq har gapga darhol munosabat kutadi. Izoh yozilmasa, goʻyo yutqazgandek boʻlasan. Oʻsmirlik esa ichki tuygʻular eng kuchli boʻladigan davr. Shu yoshda «hamma narsa javobga arzimaydi» deb oʻzingga aytish oson emas va bu gapni bajarish undan ham qiyin. Ehtimol, Laylo ham bu qoidani har kuni uddalay olmas. Shu sababli u uni yozib qoʻygan boʻlishi mumkin: odam qiynalgan narsasini shior qiladi.
Mehribonlik haqidagi kutilmagan gap
Layloning fikricha, muvaffaqiyat oʻzini boshqara olish, sabr-toqat va oqilona qaror qabul qilishdan boshlanadi. Haqiqiy liderning eng muhim fazilati sifatida esa u mehribonlik va insoniylikni koʻrsatadi. Atrofdagilarni tushunish, hurmat bilan munosabatda boʻlish va masʼuliyatni zimmaga olish chinakam yetakchilikning asosidir.
Bu javob maqola boshida qoʻyilgan savolga oʻz javobini beradi. Agar bu odamni faqat alam harakatlantirganida, u yetakchilik haqida gapirganda kuchni, gʻalabani tilga olgan boʻlardi. U esa mehribonlikni tanlaydi. Qasos haqidagi shior bilan mehribonlik haqidagi gap bir odamda yonma-yon turibdi. Bu ziddiyat emas. Ozor koʻrgan odam boshqalarga ozor bermaslikni boshqalardan yaxshiroq tushunishi mumkin.
U samimiy muloqot qilishi, yangi odamlar bilan tez til topishishi, doʻstlikni qadrlashi va har bir insondan ijobiy jihatni izlashi bilan ajralib turadi. Laylo muvaffaqiyatlarida oilasi, ota-onasi va ustozlari oʻrni katta ekanini taʼkidlaydi. U volontyorlik faoliyatida, ijtimoiy va madaniy loyihalarda qatnashib keladi. Demak, «rivojlanish» uning uchun yolgʻiz odam ishi emas.
Dunyoni kezish: reja
Layloning kelajakdagi maqsadi uch qismdan iborat: ota-onasining ishonchi va faxriga munosib farzand boʻlish, xalqaro miqyosda tan olingan ijodkor sifatida eʼtirof etilish hamda dunyo mamlakatlarini kezib, ularning madaniyati va hayot tarzini yaqindan oʻrganish. Bular hali oldindagi ishlar.
Uchinchi qism yozuvchi uchun alohida qiziq. Sayohat adabiyoti juda eski janr. Ibn Battuta, Marko Polo, Bobur, bizning davrda minglab sayohatnomalar. Yangi yerni koʻrgan yozuvchi birinchi navbatda oʻz uyini boshqacha koʻra boshlaydi. Seulda turib Shovot haqida yozish mumkin, chunki uzoqdan u boshqa rangda koʻrinadi.
Xalqaro tan olinish esa oʻz qoʻlida boʻlmagan narsa. Odam yozishi, tarjima qilishi, yuborishi mumkin. Boshqalarning qarorini boshqara olmaydi. Hikoyani yaxshi yozish qoʻlingda, unga mukofot berish esa boshqaning qarori. Yosh yozuvchi uchun, ehtimol, eng foydali odat, faqat oʻz qoʻlidagi qismga diqqat qilishdir. Uning oʻz qoidasi ham shuni aytadi.
Hech kim koʻrmagan gʻalaba
Qasos haqidagi hikoyalar koʻpincha oxirida hisob-kitob bilan tugaydi: qahramon dushman qarshisiga borib turadi, dushman uning kimligini biladi. Layloning qasosi esa bunday sahnani talab qilmaydi. Hech kim Shovotdagi bir kechqurun yozilgan satrni, yodlangan inglizcha soʻzni, javob yozilmay yopilgan telefonni koʻrmaydi.
Balki bir kun kelib shu odam bir sahifa ochib, uning ismini koʻrar. Balki koʻrmas. Ammo Laylo oʻsha paytgacha endi boshqa odam boʻlib qolgan boʻladi, va u oʻzi ham ozorning nimadan boshlanganini eslay olmasligi mumkin. Rivojlanishni qasos deb atagan odamga aytish mumkin boʻlgan eng yaxshi tilak shu: bir kuni bu soʻzning oʻzi kerak boʻlmay qolsin.
